زبانم که می گیرد

از شعرهایم / با دست هات که...

2010-12-27T13:27:00.000-08:00

با دست هات که...

با دست هات
که حرف بزنی
شعر
شکل
می شوم
در بلندی انگشت هات
که اِ نتِهام تویی

آب و آینه را که باد . . .
حالِ دل...
حالا
در من
برهنه شو !
هذا المِصداق التَصدیق
الصّدیقتی
صَدَقَه
که اتاق
بی دست هات
معنا نمی شود

امروز
سطرهای خالی
فنجان های وارونه

کجایی
تا دوباره
دوست
درخت
باران . . .

و در آغاز کلمه بود
و کلمه نزد خدا بود
و کلمه خدا بود

و خدا زنی مثلِ تو
که مرا
به تو
وصل کرده ،
وصل می کند .

از شعرهایم / عاشقانه

2010-10-01T16:39:00.000-07:00

عاشقانه

با اين غروب كه كنارت نشسته و
شام مي خوريم
و مي خواهد
كه بخوابد
در خواب هايت
با تو،
حرف بزن

نگاه كن
تا راه هاي ميشي باز شوند و
برگردم
از « واهمه ها كه بي نام و
بي نشان »
از ذهن
از زمان

جوخه ها به خط نشوند باز
و مرزها
در هم نريزند

بارِ تلخ ترين گريه ها بر زبانم
مو هايم را سفيد كرده
بويِ آشويتس مي آيد

باش
باشنده اي
در باش گاه
باشد

با اين حال
حرف بزن
و نگاهم كن
تا برگردم
دامنه ها
شيب ها
و نشيب هايت را
قدم بزنم
با كفش اسپورتي كه پوشيده اي
تا پله هاي تو
تا تو
تا خدا
كه بر نوك پستان هايت
به خواب رفته ؛
به خواب بروم .

از شعرهایم / پیتزا

2010-07-15T12:38:00.000-07:00

پیتزا

کنار تو
کنار دست های ممنوع اَت

جائی نمی روم از تو
همین جا
با پیش بند و کلاه
بخند !
ظرف ها را که بشویم
یخچال را
تا سوسیس پنیر و نمکدان
وچه و چه های دیگر را
که نمی دانم
از نمی دانم کجای قفسه ها
که بردارم

آتش بپوشانی اَم
در بال خنده هات

شام آماده است خانم!
چند بوسه پیتزا در بشقاب .

از شعرهایی که دوست می دارم / شعری از احمد فکر اندیش

2010-06-07T13:35:00.000-07:00

گزارش
احمد فکراندیش

گزارش اولیه حاکی است
مرشد از دفترچه سقوط می کند در تالاب گاوخونی
تا گاوی شود در کوپه‌های مرطوب.
صدا ـ صدا از یک ظهر ازلی می آید
از انعکاس طبل نخواسته در جهان کاهلی زمزمه و آه
و خبرهای رسیده از نزول همخوابه‌ی لبخند در دهان دوشنبه می گوید.

کلیمی پیر با لیوانی شیر عرض مهمان‌سرا را می تابد
هوای آخر هفته تلفیقی از تابستان گرم پاییزی است
و من به شکل شهوت‌ناکی باردار شده‌ام.
ارضاء حیاتی درختان در آبی‌های تحریر و تصور
و نقاشی کنیزک رنجور بر ساق‌برگ‌های گیاه و گناه.

ساعتی دیگر مرد سه بار در را زد
جنایتی در پیش است جنایتی در پیش
و خبرنگار بر تیترهای کهنه عمود زهدان‌های اتاق است.
گزارش‌های دریافتی حاکی از ریزش بی امان دموکراسی نیست
و لبهات خاطره‌ی جنگ را نمی برند.
امروز یک هفته از میانه‌ی متن می گذرد
و مریم مادر، همیشه‌ی نوزاد است.

لطفن این ستون را خالی بنویس آقای سردبیر.

خرداد 89

از شعرهایم INTERNATIONAL PARIOLOGISM

2010-05-20T13:21:00.000-07:00

پريود شده بود دريا
رفته بودم بوشهركنسرت برقصم با يونس پيغمبر
برنده ي جايزه نوبل در رشته ي پري اُلوژيِ هر دو
شأن نزول ندارد اشتباهأ به اين روزها
هرچند ترشحات شيرين فمينيستي اَش نزول مي كند از او
سلام گرگ بي طمع نبود برادر يونس !
پري اُلوژيست هاي هر دو جهان با
كوسه ها نيش زدند در سفره
غروب در تو
كه 4 +4 بار روز از زهدانت مي افتد و
حوله گرم كرده مادر
بر ميگرن دريا
همان طور كه مثلأ فيدِل
كه شاخه هاي گل از تخيلِ پر پشت اَش بر گور
گورباچف
كه خطا بر قلم صنع نرفت آغُا
پري اُلوژيست هاي هر دو جهان باهم
گريسته ام با آب
ماهيان مرده
نخل ها و آدميان را
با خاك
جز جزر و مد آه هيچ در كرانه نبود
آفرين بر اين بار هم كه مثل هر بار كم آورديم
حق با توست
كه تا گردن
و سنگ ها كه افتاده
مي افتد
هر غروب
از شانه هات
در كوچه .

از شعرهایی که دوست می دارم / شعری از گراناز موسوی

2010-04-20T02:03:00.000-07:00

سقط *
گراناز موسوی

سقط و سقوط
جنین و دارالمجانین
دار دار شایعه و میان دایره جان های مجانی
به عقل جن هم نمی رسد
جنینی که در جان جهان جم می خورد
به جنگ خواهد رفت ...
پریا باز گریه کردند و پریروز شد

در بیرونی همین اندرون
سرزمینی لات به لواط تاریخ رفت وباجی های هژده چرخ
به امر و نهی علف
و من هنوز نمک به نمک لوطم

تنبوری در تنم
تنه می زند به تمامم:
- بخوان!
اما یک تنه به تیمم این خاک مشغولم
آن روز هم که از دنده ی چپ آدم
زن می شدم
تا هر روز آدم نشدم
من خودم را در تنم اعتراف کرده ام
این تیمم قضایم است و تا هنوز تمام نمی شود
از مصادیق عجم فی المجلس
هفت دوره ی دیگر از عده ام باقی ست و
صیغه ام به این باد ها باطل نخواهد شد

امشب این همه دل را که سرریز می کند
بنا دارم به خزر بزنم
از اختراع اندامم به زنای این ویرانه بروم که در محاصره ی دسته های زنجیری ست
چه هجوی در نشانه های خورشید است
پریا باز سینه می زنند

جنینی که در جان جهان جم می خورد:
جا به جا جمجمه
رگ به رگ مرگ
چرخ به چرخ سربازی که تا ابد به بازی جانش سرگرم خواهد بود و جانش در بازی دستش با چرخ داد خواهد زد و باز جان به جان جنگ و سر به سر سنگ و میدان به میدان دار و در به در گذر به گذر بنگ و نسلی منگ....
و این جلق تا ابد دست گرمی ندارد
پریا هنوز گشت می دهند و خاطرشان تخت است
که فصلی کلان در حافظه ی بی اجازه مان پاییز می شود
تاق و جفت
هق هق در آستینم به شب می کشد و می دانم
از شمشک تا همین شمشاد رو به رو
شمران در انتظار شعبده پیر می شود و
خوابی تلخ
جزایر معدوم مرا به لعنت آباد می برد:
صدای تیر آهن پشت تیر آهن
جهنم از دالان روبه رو به زیر هشت می رسد
تا منش را در تنش اعتراف کند
از مصادیق عجم بس که صیغه ی بادیم و فی المجلس
چند دوره ی دیگر از عده مان باقی ست
رای پوچمان از قحط سال تقویم نمی گذرد
تا از حلال این دستار به متعه ی دستبند دیگری برویم
و صدای تیر آهن پشت پیراهن
هنوز از دنده ی چپ آدم برف می بارد و
چند قرص دیگر از این جنون باقی ست
تمام دوا های این خسته خانه درد می کند و
حافظه ی قومی قاب ها بر عکس است
پشت چشم بندم
عزای جیحون و بخار رگ های گرگر م
هی از بخارا دق می کند
نه! من این جنین را به جنگ نمی فرستم
از زهدان به زاهدان این گربه ی تصادفی
که تاریخ در تدریج نفس هاش تاریک می شود
توبه نمی کنم
از مصدق تا ناصر خسرو کلاغ پر می روم
در سفر نامه ام می نویسم قیمت داروی سقط چه قدر ری کرده
می نویسم جام جم دروغ می گوید
تهران کابلی ست که هیچ اناری به بالینش نمی رود
و صدای تیر آهن پشت پیراهن
می نویسم همیشه آدم ها از دنده ی چپ شوک می شوند
چرا پریا از گریه نمی میرند
هنوز پریروز است...
1383

* برگرفته از سایت تاسیان
شماره پنجم فروردین 1389
http://www.tasiyan.ir/

از شعرهایم / خرگوش

2010-04-03T11:30:00.000-07:00

خرگوش

باران
گیتار فلامینکو
و فکر کردن به تو . . .

تا که نت ها
بر لبانت معنا شوند و
جهان جان بگیرد
در تو
به خواب می روم

راستی
فردا که بیدار شوی
اگر
خرگوش کوچکی شده باشم
در گوشه ی اتاقت
و گیتار
هنوز
باران ببارد
تو ؟
چـ
چک
چک . . . کار می کنی
چکارم می کنی
هان ؟

از شعرهایم / کنار تو یک دور اطلسی

2010-03-05T14:50:00.000-08:00

کنار تو یک دور اطلسی

این بار
با گیلاس ها که ریخته اند در تاکسی
با پلّه های پل تا آب
ساعت اَت را تنظیم کن

قهوه که می آیی
کنار تو
یک دور اطلسی
برای بعدی که نیست
چند سطر دعا
تا فرداهای تو
و خودم
که بدون تو باتو

هفده و سی
کاج های نقره
کاج های شیراز هم
که حالا باید نقطه چین احساسات اَم بشوم؟
خواب می شوم
وقتی که دست و دوست اَت دارم را نه
نترس
مرده که نه
مردن می شوم
تا تو بتوانی
با خیال راحت
انتزاعِ من و شکلات ها را
ورق بزنی.

از شعرهایم/ ابوالهول

2010-02-04T07:11:00.000-08:00

ابوالهول

پیراهنم در اتوبوسِ واحدی که به لب های تو جان
جانِ برهنه ی بی جانِ جامانده در جنونِ جانبِ دریای کله پا
درکلمه التّو
کلاهِ کامل ِ مکالمه ای
کل کل
تسلیم قاعده
از سر
نه
پا
گفتم که در نرمه های نرم پسینی پرسه زن در سایه های کودن ،
در توی توفانی ی تو در توی هزارتوی برهنگی ی متکثر
اتوبوسِ لب پَرِ بوسه هات
در لیوانِ لادنی
که لبانم را
به لاله های لالِ لبالب
لبانم را
در اتوپیسم الَمپِ پستان هایت
بی ایده و لوژی
می پیچاند
از فراز گردنه
جامه ی بی جانِ او و من
فنجان پیری
که مرا و تبارم را
عالِمانِ خرم دینِ خمارِ چشم های تو
معلم
تعلم
معامله ای
کف دست
هرگز به سرزمین بی بارانِ دشتستان قدم مگذار
که تثلیث بی مثالِ مثلث
مونثی ست
ابوالهول
ایستاده
بر زبانه ی
دریا و
نخل و
باد .

2010-01-04T12:42:00.000-08:00

سه شعر از
کی وقت داری به هم برویم؟

1
کاموا

دلم برایت تنگ شده
برای تو
که اینجا کنارم نشسته ای
و می بافی
کاموا
فکر
کاموا
دلم تنگ می شود

کی وقت داری به هم برویم ؟

خواهش می کنم
اگر می شود بافتنی َت را کنار بگذار
می خواهم حرفی بباف اَم
حرفی ببافی اَم .

2
مجسمه

می خواهم مجسمه شوم
همین حالا
با فنجان چای در دست
و شاخه ی شعر برلبانم

ای کاش سنگ می شدم
تا تو بتوانی
بی شرم و قاعده
به من دست بزنی
گردگیری اَم کنی
و ببوسی .

3
پرتاب

انگار زمین از مدارش بیرون رفته
پرت شده اَم به جایی
که نمی دانم

شکل های شلوغ
حرف های نامفهوم
سلام های بیگانه

قرص ها که فایده ای ندارند
تو هم
که نمی بوسی اَم .

به روز رسانی دانوش

2009-12-29T15:01:00.000-08:00

دانـوش
www.danoush.ir
سرزمین مجازی ادبیات و اندیشه
به روز شد
با آثاری از :
شمس لنگرودی – شاپور جورکش - محمود فلکی – موسا بندری – عباس صفاری – علی قنبری – سعدی گل بیانی – آزاده دواچی – حمیدمؤذنی – روجا چمنکار – گروس عبدالملکیان – مهتاب کرانشه – نسترن زندی – حامد رحمتی – شبنم آذر – ابوالفضل پاشا – آفاق شوهانی – آرش نصرت اللهی – داریوش معمار – گلاره چگینی – حسین علی اکبری – حسین فاضلی – نسیم جعفری – شهاب مقربین – پروین نگهداری – رضا حیرانی – فرشته پناهی – منیژه حسینی – علی اسداللهی – مهناز بدیهیان – محمد حسین صادقی – سهیل نصرتی – لیلا حکمت نیا – پژمان گلچین – اصلان قزللو – میثم متاجی – لیلا نوری نائینی – محمد رضا محمد زادگان – مینا حسنی – علیرضا عباسی – جواد قاسمی – ساسان کشوری

در نظر سنجی دانوش شرکت فرمایید

از شعرهایم « عاشقانه »

2009-12-19T14:18:00.000-08:00

عاشقانه

پدر
پسر
هموگلوبين

زير ناخن هايت
چه رنگي شده
ببوسم اَشان
اين بار كه آمدم
مامان من بشو
همان طور كه مريم مامان عيسا شد

حالا خودم
آب مي شوم دهانت و
بعد از نه هزار و نهصد و نود و نه سال
نطفه
شكل
مي گيرم

چيپس ها
و قرص هاي لائيك اَت را فراموش نكن
مرا پيامبر نه
شاعر به دنيا بياور
تا دوباره
عاشق َت
بشوم.

نامه به منوچهر آتشی

2009-12-19T14:12:00.000-08:00

واقعیتِ پارادوکسیکالِ باشنده ای بر باش گاه
جلال خسروی

سلام
استاد
حالت چطور است؟ امیدوارم خوب و خوش و سرِ حال باشی.
اگر از حال من بخواهی ملالی نیست جز دوری از تو که امیدوارم هر چه زودتر بر طرف بشود. من حالم خوب است کاملأ. غمگینی صدایم علت اش سرما خوردگی شاید باشد. خودت که بهنر می دانی این موقع سال هوا جور بدی ست. مگس ها هم می آیند. وز وز... می کنند و غم می پراکنند و صدا می گیرد و آواز ها هم خفه می شوند.

به ما نگفته بودی که آوازها چگونه غم انگیز می شوند. هیچ شاعر دیگری هم این را نگفته. یا من نشنیده ام و البته نخوانده. با این حال این اتفاقی ست که می افتد. مثل آبی که بر زمین می ریزد. اسب های عصیان ات آرامی می گیرند. توفان های ات فرو می نشیند. بهارت، پاییز و تابستانت زمستان می شود. رنگ های گرم و روشن ات مات می شوند و ... و ... و... آوازهای ات غم انگیز می شوند.
آوازهای خسته ی خَشدار.

کتاب ات را باز می کنم. گوش کن. می خواهم برایت شعر بخوانم. حالا تو فقط می توانی بشنوی. همین.
پس نیچه اَت را فراموش کن!
سیگارت را روشن کن و
جام اَت را بگیران و
شعرت را بشنو!

« .
.
.
دهقان دشت های تشنه!
دهقان تشنگی ها!
دهقان خشکسالی های جاویدان!
و آبسالی های ده سالی یکبار!
در نیمروز دیروز
بیل بلند تو
خورشید را به قافیه ی پیروزی
در شعر من نشاند
و دست پینه بسته ی تو امروز
با بافه های فربه ی گندم
منظومه ی بلند برکت خواند.»[1]

خب حالا می توانی حرف بزنی. نه. اشتباه نکن. من نه یاحسینی هستم و نه فرشته ی بازجو. خیالت کاملأ راحت باشد. اونیفورم هم که نپوشیده ام. هیچ اشکالی ندارد. بالاخره تو هم مثل خیلی ها روزی روزگاری چپ بوده ای. نیما هم چپ بود و البته عالیه خانم بی تقصیر. دوره اش بوده. عبدوی جطی – مدل چینی یا روسی - باید می آمده که نیامد. – خوشبختانه اش را کار نداریم -
هر چند که طبق نقد جامعه شناسیک رفقای حزب، تو مائوییست بوده ای و از این رو اپورتونیست و رویزیونیست و دشمن طبقه ی کارگر، و این که به نظر تو مشتی دهاتیِ پاپتیِ عقب مانده ی فرهنگی باید رهبری حزب تراز نوین را عهده دار شوند و عدل و داد را مثل قنات های فراوان آب تقسیم کنند. کسانی مثل عبدوی بی سر و پا و شبانعلی کور و کچل اش.

«
.
.
.
عبدوی جط دوباره می آید
از تپه های ساکت گزدان
-بر سینه اش هنوز مدال عقیق زخم
در زیر ابر انبوه می آید
در سال آب،
در بیشه ی بلند باران
تا ننگ پر شقاوت جط بودن را
از دامن عشیره بشوید
و عدل و داد را
-مثل قنات های فراوان آب
از تپه های بلند گزدان
بر پهنه ی بیابان جاری کند»[2]

می دانی تفاوت تو با فروغ – از جنبه های غیر اخلاقی قضیه بگذریم ( من آنوقت ها که زنده بودی جرأت نمی کردم جلو تو از این حرفا بزنم، حالا که مرده ای جرأت پیدا کرده ام، اما یه چیز دیگه مانع میشه) –
بله داشتم می پرسیدم می دانی تفاوت تو با فروغ چه بوده؟
با همه سختی و پیچیدگی، واضح... مشخص و البته کاملأ مبرهن است.
تو دهاتی بودی، فروغ شهری.
تو منتظر عبدو بودی تا بیاید و بیل بلندش را بردارد و قنات های آب را تقسیم بندی کند. فروغ منتظر کسی که مثل هیچ کس نیست تا بیاید و سینمای فردین، مزه ی پپسی و شربت سیاه سرفه را تقسیم کند.
با این وجود تو در این مورد واقع گراتر از فروغ بوده ای. عبدو بالاخره مثل کسی هست، اما کسی که مثل هیچ کس نیست، حتا مثل خودش هم نیست. بگذریم که همه اِتان – یعنی همه اِمان - خوش خیال بوده اید.

میان نامه:
محمد جان
سلام
حالت چطور است؟ برایم بگو آن جا در دنیای سایه ها چه می کنی؟ از جلسه مَلسه چه خبر؟ آنجا آتامان اتان کیست؟ رفقاتان؟ رفیق الرفقاتان چه کسی ست؟ چه می گویید؟ نقشه هاتان، تئوری ها، تاکتیک ها و استراتژی اتان چیست؟
این جا همان طور که خودت شاهد بودی ولی زیر بار نمی رفتی، می گویند بساط ماتریالیسم دیالکـ... تیک... تیک مدت هاست تخته شده و درِ دکانش هم که بسته.
در میخانه ببستند خدا را مپسند
معذرت می خواهم که وقتت را گرفتم و زنده ات کردم. راستش سؤالی داشتم. از تو چه پنهان زنده که بودی می ترسیدم بپرسم. حالا هم نمی دانم بپرسم یا نپرسم؟
ولی خب چه کنم.
مرگ یک بار. شیون هم یک بار.
پس زدیم بر صف رندان و هرچه بادا باد
– محمد عزیزم هنوز فکر می کنی خون سیامک گندم رست؟
پایان میان نامه.

مرا می بخشی که تنهایت گذاشتم. باید بیابانی را می دیدم. خودت که می دانی او هم همین جاست. نزدیک های تو. فاصله ای ندارید با هم. بروید به هم سر بزنید. دست هم را بگیرید. به شهر بروید. دریا. کنار غروب کِنتی بگیرانید. بروید خیابان مدرس. خانه 63 . آقای شریف را ببینید. آقای ایرانی هم می آید. و ماشا...
من هم می آیم همراه با آقای محمدزادگان. قلیه ماهی می خوریم. دوباره شب شعر قاصد روزان ابری راه می اندازیم. شما به برازجان می آیید. آقای عسکری هم از کازرون تشریف فرما می شوند. ایرج و فرج هم هستند. شعر می خوانیم و خلاصه خوش می گذرد.
و مهم تر این که انجمن اهل قلم هم با من صلح می کند. ( حمید مؤذنی! این قدر مدارا نکن! که بسی سود نکرد آن که یوسف به مبلغ یکصد هزار تومانِ تمام زر ناسره – مثلأ سکه، اسکناس، چک پول، وچیزای دیگه ای تو همین مایه ها– بفروخته بود.)

اما وصف گل سوری با شعرها و مقدمه ای که بر آن نوشتی، چه جنجالی برانگیخت. عربده های سیّد و فرمان کتابسوزی او چیزی نیست که از یاد ها برود.
نقد ایدئولوژی نه تنها در مقدمه بلکه مهم تر از آن در شعرهایت رخ داده است. به طور مشخص در شعر دیدار ساحلی 1 ، آنجا که گفته ای:

«
...
انسان کنار دریا شکل الهه ای است
- عریان و خیس و تاریک –
که روی تخته سنگ سیاهی دوزانو نشسته
و آب های دور جهان را می پاید
بی آن که انتظار آمدن هیچ کس
گیسوی خیس و شفافش را
به اهتزاز درآرد.[3]

هیچ کس.
نه جمهور ...
نه کاپیتال...
نه عبدو...
نه خون سیامک...
نه کسی که مثل هیچ کس نیست.
تنها تنهاییِ شگفتِ اَبَر انسانی ی تو...
واقعیتِ پارادوکسیکالِ باشنده ای بر باش گاه.

مع التحریر:
بعد از داستان صدا و سیما، زنگ زدم بهت تبریک بگم. گوشی را برداشتی...
حالی و احوالی....
مِن و مِن کردم.
شرمِ حضور نذاشت.
-به امید دیدار
شب خوش -

آبان 1388

[1] - همان / صفحه 199
[2] - همان / 242
[3] - همان جا / 438

از شعرهایم...

2009-11-09T14:24:00.000-08:00

سه شعر کوتاه از من

1 - دنیا

چه خوب...
شاید لب هایت
از پله های این سطرها
بالا بیایند
بالا بیایند
خوشه های ابر را ببوسند

دنیا
به دنیا بیاید.

2 - کودک

در تو می ریزم
مرگ
در تو می ریزم

شکم اَت بالا می آید
کودک می شوم.

3 - میوه

از پوشه های GMAIL
یا YAHOO
آمده این جای صندلی
انار
گلابی
نمی دانم
شاید هم دست های تو باشد
میوه ای که ریشه هاش
به ماه باز می شود...

دستم را می گیرد
قدم می زنیم.

از شعرهایی که دوست می دارم... / سه شعر کوتاه از سارا خلیلی

2009-11-09T14:12:00.000-08:00

سه شعر کوتاه از سارا خلیلی

1
دندان هایت بوی خون می دهد
تنم بوی دندان

حالا توی این شیارها
زنبق بکاریم یا بنفشه؟

2
موهایم دیگر سفید نمی شود
تو مرده ای.

3
از کوچه های سرد
از کوچه های تاریک
بگریز به رحم گرم کوچکم بگریز

عاشقانه نمی زایمت.

از داستان هایی که دوست می دارم... « خاطرات یک لنگه از احمد اکبرپور »

2009-11-09T14:07:00.000-08:00

خاطرات یک لنگه
احمد اکبرپور

هم جنسان عزیز به من خوب گوش کنید: من یک قاتل ام. یک قاتل حرفه ای. یک قاتل سابقه دار اما توجه بفرمایید: یک قاتل سنگدل نیستم. اول باید بگویم اگر من به روش مسخره ی آدم ها یعنی نوشتن روی آورده ام از سر ناچاری است. هم نوعان عزیز به من توجه کنید. من کمبود دارم. بله کمبود عاطفی. هم نوعان گرامی چه از نوع داخلی هستید و چه از نوع خارجی به من که آخرین روزهای زندگی ام را می گذرانم خوب گوش کنید و عبرت بگیرید. من از تمام کارهای وحشتناک وغیر اخلاقی ام خجالت می کشم . شاید شما خیال می کنید من از این دمپایی های الکی و درپیت بوده ام که توی حراجی ها می فروشند. شاید خیال کنید تا مرا خریده اند یک راست دم در دستشویی جفت کرده اند و از روز اول آدم ها را تا روی سنگ آن می رسانده ام و بالعکس .همین و تمام. واقعا اگراین طور فکر می کنیدخیلی نفهم و بی شعور و بی احساس و در پیت هستید و حتما دمپایی بی پدر و مادری هستید که جایتان توی حراجی هاست و بعد از سه چهارروز لنگتان در می رود و بدرد مسافرکشی حمام – دستشویی هم نمی خورید. اما شما دمپایی های باکلاسی که از خون و رگ خودم هستید و خانواده ی درست و حسابی دارید این یادداشت ها را تا آخر بخوانید و عبرت بگیرید. بله عبرت. جوانی به هیچ کس وفا نمی کند و سرنوشت ما در نهایت توی آشغالی است و بیابان های ترسناک. اگر شانس بیاوریم و سازمان بازیافت مارا پیدا کند دوباره می توانیم در شکل و قیافه ی خودمان و شاید شکل و قیافه ی چیزی دیگر به دنیا بیاییم.عده ای از خوش شانس های ما شاید بشوند عروسک و توپ پلاستیکی و پشه کش و از این چیزها.اما در تقدیر سیاه من هیچ روزنه ی امیدی نیست واگر صد بار توی مراحل جانگداز بازیافت له و لورده شوم باز به شکل دمپایی به دنیا می آیم و اگر خیلی شانس بیاورم به شکل پشه کش. می بینید که در هر دو حالت باز هم باید شاهد جنایت هایی باشیم که آدم ها برای لحظه ای راحتی انجام می دهندو بعدش با خیال راحت ناهار و شام می خورند برای بچه هایشان قصه می گویند و حتی خیلی راحت می خوابند. یعنی بدون عذاب وجدان. بله عزیزان: من یک دمپایی فانتزی بودم که همه برایم سر و دست می شکستند.. من از جنس پلاستیک خالص بودم و دوازده تا نگین از روی سرم تا پشت سرم برق می زد. یعنی شش تا روی سر و کله ی من بود و شش تا روی سرو کله ی لنگه ام. درست می گویم لنگه جان؟ - وای وای وای چقدر ور می زنی. دنباله اش را بگو ولی سعی نکن مثل آدم ها این قدر من من کنی. بگو ما. اگر من نبودم تو مثل شلوار یک لنگه بدرد هیچ اسبی نمی خوردی. بله . بله داشتم می گفتم. حتی خانم های خیلی پولدار با حسرت به ما نگاه می کردند. می دانی چرا؟ چون ما ساخت یک کشور خارجی خیلی معروف بودیم و محال بود که به راحتی بتوان لنگه ی جنس مارا توی هر مغازه ی در پیتی پیدا کرد. اسم آن کشور را نمی گویم چون از لحاظ سیاسی مشکلاتی درست می شود .من برخلاف لنگه ام توی سیاست دخالت نمی کنم .اما بیچاره ها هرگز فکر نمی کرده اند که بر حسب یک اتفاق نگین هایمان یکی بعد از دیگری دربرود و خیلی زود مسافرکش دم در دستشویی تا روی سنگ آن و بالعکس شویم.اگر این خبر به گوش مطبوعات آن جا می رسید تا جنگ آغاز نمی شد راحت نمی نشستند. اما خیالتان راحت که من سیاسی کاری نمی کنم و نخواهم کرد. -ها جون خودت اصلا اهل سیاسی کاری نیستی. از آن... خب . بعله عرض می کنم.هیچ وقت فریاد اولین سوسکی را فراموش نمی کنم که زیر تن من له شد. خانم سامانی خیلی ناغافل در را باز کرد ومن فرصت نکردم کوچک ترین خبری به او بدهم.لنگه ام با بی خیالی تمام نگاهمان می کرد.از بد شانسی من لنگه ی راست بودم و تا خانم می آمد و سوسکی می دید مرا برمی داشت. تقریبا در نود و نه درصد موارد. درست می گویم لنگه؟ (هم نوعان عزیز توجه داشته باشید که من نمی خواهم مثل آدم ها ی نویسنده به خاطر غرور و بی سوادی یک طرفه قضاوت کنم به همین خاطر هر جا نیاز باشد مشورت می کنم مثل همین جا . درست می گویم لنگه ی عزیز؟) -چرت و پرت می گویی لنگه. عوام فریبی می کنی . تو همان نا لنگه ای بودی که باعث خب هم نوعان گرامی بی خیالش بشویم . می بینید که ذره ای درک و شعور و مرام مرا ندارد . او اصلا نمی خواهد تن به یک گفتگوی سالم و دو طرفه بدهد. پس نتیجه می گیریم که خیلی لجن و عوضی و پست فطرت است. بگذارید از ماجراهایی بگویم که دل مرا از جاکند و همراه خودش برد. بگذارید از خاله سوسکه بگویم که بیشتر ماجراهایش توی همین جا گذشت . نصف بیشترش. آن چیزهایی که بعدا شنیدم پشیزی ارزش نداشت .سوپری و قصاب و بقال مگر برای آن بیچاره شوهر می شدند؟ یا آن موش دزد بی همه چیز که می رفت از توی آشپزخانه پادشاه چیزهایی کش می رفت. نه این ها همه اش مال خیلی بعد تر هاست . او عاشق سوسک خوش تیپی بود که از روی مرام پهلوانی حاضر بود برای خاله سوسکه بمیرد. بیچاره روی بازوهایش خال کوبی کرده بود . برایش خالی کشیده بودند این هوا. توی خال شمشیری دستش بود و داشت به جنگ دمپایی ها می رفت.دمپایی ها در رفته بودند ولی او ول کن نبود. البته ما چون از عشق و عاشقی شان چیزهایی شنیده بودیم اصلا ناراحت نشدیم . حتی در خیلی از موارد کمکش می کردیم که قبل از رسیدن خانم سامانی در برود . ما خیلی دوست داشتیم آنها به عشقشان برسند و یک زندگی آبرومند داشته باشند.ما دلمان نمی خواست آن بیچاره جوان مرگ شود و خاله سوسکه آواره ی کوه و دشت بشود. درست می گویم لنگه؟ - واه واه چه غلط های زیادی .تو همان سنگدلی بودی که آن عاشق دل سوخته و خیلی از این بیچاره ها را ببخشید که صحبت های مشکوک و مسخره اش را بریدم . قبول کنید که آزادی بیان هم جنبه می خواهد ونباید برای هر لنگه ی بی ظرفیتی شرایطش فراهم شود. هم نوعان با شعور بنده: قبول می کنید که هر خر بی جلی نباید حرف بزند ؟ دمپایی های بزرگ منش و با شخصیت : قبول می کنید که من خیلی پرم و شما ناچارید از دانش بی پایان من نهایت استفاده را ببرید؟ آفرین بر شما که قبول کردید و خاک بر سر آن عده ی نفهم و بی شعور که کمی شک دارند. بگذریم. کجا بودیم؟خاله سوسکه؟ آهان درست است ولی بیایید کمی به قبل ترش برگردیم. به شبی که برای اولین بار خانم سامانی ما را پوشید. وقتی ما را از توی جعبه در می آورد لبخند می زد و زیر لب می گفت ای ول خوب شد حالا راحت روی صندلی روبروی داماد می نشینم و پاهایم را روی هم می اندازم تا صندل ها را ببیند و کف کند. و بعد که ما را پوشید چند تا بشکن زد و هی راه رفت و توی آیینه به خودش نگاه کرد. حتی یک جمله ی بی ادبی هم آخرش گفت.": طرف خر کی باشد که از من خوشش نیاید. حالا می بینید." خواستگار و پدر و مادر و عمه و خاله و عمو و پدربزرگ و مادر بزرگش آمدند. خانم سامانی روبروی داماد نشست. وقتی پای راستش را روی پای چپ اش می انداخت من توی هوا بودم و وقتی پای چپش را روی پای راست می انداخت لنگه ام توی هوا بود. درست می گویم لنگه؟ - وای که داری حالم را به هم می زنی. اسم این ها دمپایی فریبی است. شاید چند تا دمپایی عوام و بی سواد توی حراجی ها باورشان بشود با قشر کتاب به دست چه می کنی؟. هم نوعان خوبم البته ایشان از ماجراهای خواستگاری انصافا تا حالا چیزی کم و زیاد نکرده اما این بی شرف می خواهدبا چرب زبانی از زیر بار موضوع مرگ عاشق خاله سوسکه و هزاران هزار من ابله را بگو که به احترام زندگی مشترک هی سعی می کنم با این لنگه ی الاغ حرف مشترکی پیدا کنم . بگذریم. کجا بودیم. بله. نگین های ما برق می زد و حتی عمه ی داماد که کمی کور بود به ما نگاه کرد ولی خودش اصلا نگاه نکرد. همه اش با گوشی تلفن همراهش بازی می کرد.بیچاره هی sms به این طرف و آن طرف می فرستادو به بلوتوث هایش نگاه می کرد . با این حال باز هم هر چند لحظه به مادرش می گفت بیا برویم. حوصله ام سر رفته است. بله یکی دو روز بعد بود که به او تلفن زدند. گفتند که داماد اصلا از او خوشش نیامده یا حرف هایی توی این مایه. این ها را از آن جا می گویم که بعد از شنیدن تلفن با سرعت به طرف ما دوید. ما را محکم به هم می زد و گاهی به در و دیوار می کوبید. می گفت پا قدم شما نحس است. خاله سوسکه ی تنبان پیازی شوهر گیرش آمد و من بیچاره نه. همه ش تقصیر شماست. این قدر توی سر و کله مان زد که سرمان گیج رفت و تمام نگین هایمان افتاد. بعدش که به هوش آمدیم بلانسبت شما خودمان را توی w.c دیدیم. درست می گویم لنگه؟ -این هاقبول. ولی قضیه ی آن بیچاره ها که گفتی اصلا این طوری نبود. من هیچ وقت دلم نمی خواست که خب. خب. من که هنوز چیزی نگفته ام . صبر کن لنگه جان. تو هم که مثل آدم های عوضی عجله می کنی و زود قضاوت بی خودی می کنی. من از وقتی خاله سوسکه یکی دو روزه بود و بال های طلایی اش هنوز درست و حسابی در نیامده بود با او آشنا شدم. او از من خوشش آمد و من هم از او. زمان بی رحمانه سپری می شد و او روز به روز زیباتر می شد و من روز به روز شکسته تر. تا اینجایش را داشته باشید تا از این یاروی لات بی کله بگویم که معلوم نبود از کدام سوراخ و سمبه به دستشویی ما آمد. خاک تو سر این سوسک های بی غیرت که تا داد و هواری کرد همه رفتند زیرسنگ دستشویی یا پشت و پناه من و لنگه ام قایم شدند. داد می زد": من قاتی پاتی ام . اعصاب معصاب ندارم. من توی زندگی شکست خورده ام.آمده ام دو سه روزی استراحت کنم و بعد فلنگ را ببندم و یک گوری بروم. هیچ کس مزاحمم نشود. افتاد؟" ازسنگ صدا در می آمد و از این سوسک های بی غیرت نه. اولین بار همین جا بود که خاله سوسکه تو رویش ایستاد و گفت": مگر شهر هرت است که داد و بیداد می کنی ؟ گول زور بازویت را می خوری که این طور نعره می زنی؟" و درست درهمین موقع چشمش به خال کوبی های آن لات بی سر و پا افتاد و عاشقش شد. اگر خر هم جای من بود از لحن صدایش که ناگهان صد و هشتاد درجه عوض شد و همین طور نوع ادبیاتی که بعد از آن در دیالوگ هایش استفاده کرد می توانست همه چیز را حدس بزند. پرهای زردش را باز و بسته کرد و دستی به سر و صورت خودش کشید. -میهمان عزیز .غریبه ی آشنا: به من حق بدهید که با این ازدیاد جمعیت برای یک لحظه شما را با این جماعت بی عرضه اشتباه بگیرم. من بدون این که از شرایط روحی شما چیزی بدانم وپای درد دل هایتان بنشینم و سنگ صبورتان باشم از غرور جوانی صدایم را بالا بردم و چیزهایی گفتم. خواهش می کنم این جا را خانه ی خودتان بدانید و قهرمان رویاهای من و این بی عرضه های عوضی بشوید.در ضمن فکر نکنید به خاطر ازدواج یکهو لحن صحبتم با شما صد و هشتاد درجه تغییر کرد. - خب بگو که از همین جا کینه ی آن جوان بیچاره را بدل گرفتی و لنگه عزیز لنگه ی حسود لااقل صبر کن اگر کسی نظری خواست این شایعات را با آب و تاب بگو. من خیر و صلاح خاله سوسکه را می خواستم . چند بار او را کنار کشیدم و از این لات بی سر و پا برایش گفتم . برایش خیلی علمی و دقیق شرح دادم که این عوضی همین طور که نامعلوم آمده یک روز هم بی خبر می گذارد و می رود. ازدواج مگر الکی است که با هرکس و ناکس حتی سر صحبتش را باز کنیم. با چند تا دلیل محکم و منطقی برایش گفتم که او باید با کسی ازدواج کند که از بچه گی تمام حرکات و جست و خیزهای او را زیر نظر داشته است و حتی برای این کار حاضر است از لنگه ی عزیز خودش نیز جدا شود و او را مثل یک دستمال کهنه دور بیندازد. اما عشق چشمش های قشنگش را کور کرده بود. می گفت": فقط همین. او فقط مرا درک می کند. اگر سرنوشت من جور دیگری باشد به جرات می گویم که بعد از این دیگر به هیچ سوسکی محل سگ هم نمی گذارم." - و تو خیال کردی اگر سر آن بیچاره را زیر آب کنی خاله سوسکه یک دل نه و صد دل عاشقت می شود. درست است است لنگه؟" درست است لنگه. کاملا درست. ولی خوانندگان فهمیم باور کنید باز هم به مرگ آن پهلوان راضی نبودم. حتی وقتی ناغافل خانم سامانی پرید توی دستشویی و مرا برداشت خودم را خیلی سفت و محکم نگرفتم. دوست داشتم دست و پایش معیوب شود یا زیر فشار یکی از چشمش هایش کور یا چپ شود و از چشم خاله سوسکه بیفتد اما. بله یک روز زیبای آفتابی بود و بوی بهار از لای هواکش به داخل می آمد که این اتفاق افتاد. فردایش عروسی آن دو تا بود. خاله سوسکه رفته بود نوبت آرایشگاه بگیرد و او همان دور و بر چرخ می زد تا سوسک لات و لوتی مزاحم او نشود وحتی زیر چشمی به ناموسش نگاه چپ نکند.. آرایشگاه کنار سیفون بود و همیشه شلوغ بود.غیبت نباشد ولی واقعیت این است که اگرسروته سوسکه ها را می زدی باز همان دور و بر آرایشگاه پیدایشان می کردی. بیچاره از حجب و حیا نمی خواست آن طرف ها برود و گرنه کسی جرات نمی کرد نطق بکشد. همیشه می گفت": تو مرام من نیست با سوسکه ها بگو مگو کنم.نمی خواهم که فردا چهار تا نامرد برایم حرف در بیاورند ." و پیش از این که با خاله سوسکه نامزد شود حتی حواسش بود که بالش به بال او نخورد چه برسد به این که دوتایی جایی بروند. با گوش های خودم شنیدم که همان اوایل خاله سوسکه داشت التماسش می کرد که بیا برویم سری به اتاق پذیرایی و آشپزخانه ی خانم سامانی بزنیم ولی او زیر بار نرفت که نرفت و آخر کار سرش فریاد کشید که ": تا رسما و قانونا نامزد نشده ایم هرگز." مردانگی اش کار دستش داد. حواسش به دور و بر بود که ناغافل در باز شد. شرمش می شد که مثل بقیه تندی دربرود . حواسم بود که فقط خودش را کمی کنار کشید و پشت یکی از این ظرف های شوینده که رنگ تیره ای داشت قایم شد. باور کنید نمی دانم چطور شد که خانم سامانی فهمید و راست آمد روی سر بیچاره. - بیچاره راستش را بگو تا با آرامش وجدان از این دنیا بروی. مگر نمی بینی که مامورین بازیافت همین دور و بر می چرخند؟ خانم سامانی وقتی دید اثری از سوسک پهلوان نیست بی خیال شد و حتی مرا پوشید و می خواست ترا بیندازد و بپوشد و کارش را شروع کند که توشیطنت کردی و هی خودت را به طرف آن پهلوان... لنگه جان راحتم بگذار. من می خواهم از کانال هنر و ادبیات این ندانم کاری را برای هم نوعان باز کنم تا تاثیر گذار باشد و درس عبرتی بگیرند و تو خیلی صاف و پوست کنده به همه چیز گند می زنی. من اشتباه کردم . من غلط کردم اما یادت باشد من یک عاشق بودم . حقیقت تلخ است ولی بدان و آگاه باش که هرچند به ظاهر تو لنگه ی من بودی ولی در واقع فقط او می توانست لنگه ای شایسته برای من باشد. من از لحظه ای که بال های او روز به روز طلایی تر می شد از تمام سوسک ها متنفر شدم و در کف خود مور مور قتل و غارت آنها را شنیدم. لنگه ی ابله لنگه ی نا عاشق: این من و خانم سامانی نبودیم که دخل آنها را می آوردیم این از قدرت عشق بود که مرا بی اختیار به سمت ظرف تیره ی شوینده ی کشاند. وقتی حتی توی سه کنج گیر افتاد و فهمید که دیگر جست و خیزهایش ثمری ندارد نگاهی به سیفون کرد و رو به آرایشگاه فریاد زد که: خاله سوسکه عشق تو مرا کشت.و بعد چنان چشم هایش را به آرامی روی هم گذاشت که انگار بعد از خوردن غذایی لذیذ به خواب سبکی رفته است. هم نوعان گرام باور کنید یکی مثل من هنوز از شوک و افسردگی مرگ با شکوه او بیرون نیامده بودم که خاله سوسکه ی بی وفا با ریخت و قیافه ای ظاهر شد که نگویید و نپرسید. توی دستشویی غلغله شد و هر سوسک لات بی سر و پایی از او خواستگاری کرد و جواب رد شنید. من اصلا تحویلش نگرفتم تا این که متوجه عمق فاجعه شدم. او می خواست برای همیشه از پیشمان برود. این طور شد که باز هم خیلی صبر کردم ولی وقتی می خواست از کنارمان رد شود و برای همیشه برود دل به دریا زدم و پرسیدم : خاله سوسکه کجا میری؟ باور می کنید که جلوی آن همه جماعت که از من حساب می بردند داد زد": خاله سوسکه و زهر مار و خاله سوسکه و بلا . خاله سوسکه و درد بی درمان." فقط از قدرت عشق بود که این قدر دل نازک و مهربان شده بودم.باز هم خودم را تحقیر کردم ولی نتوانستم دل او را بشکنم. گفتم ": خب من باید چه بگویم؟" او گفت ": بگو خانم قزی کفش قرمزی خرمن ما خانم ما کجا میری؟" سوسک ها و سوسکه ها که حالا همگی دورمان جمع شده بودند هر هر و کر کر می خندیدند و ابهت من به یک باره انگار که کسی سیفون کشیده باشد داشت از دست می رفت ولی باز هم از قدرت عشق بود که نیرویی در حنجره ام گذاشت تا بگویم": خانم قزی کفش قرمزی خرمن ما خانم ما کجا میری؟" هم نوعان عزیز خودتان دنباله ی داستان را بهتر از من می دانید. چون من رغبت نمی کنم که صحبت های او را با بقال و سوپری و قصاب هی با آب و تاب بشنوم ولی من از زبان خودش شنیدم که می گفت دارد دنبال شوهر می رود. هنوز روح سرگردان آن پهلوان از دستشویی نرفته بود که او می خواست شوهر کند. باور کنید اگر من سوتی نداده بودم و درجواب سوالش که گفت اگر زنت شوم با چی مرا می زنی دروغی سرهم کرده بودم و ادای روشنفکری در آورده بودم که دوره ی زدن گذشته است و تفاهم این چیزها مهم است همان لحظه کار تمام بود. بله هم نوعان من در این جا چوب دوم هم خوردم که همان چوب صداقت ام بود. گفتم که اگر دعوایمان شود و بخواهد نگاه چپ به این و آن بکند با کفم چنان به کمرش می کوبم که نقش زمین شود. او رفت تا دستشویی از شور و هیجان و عشق خالی شود .بعد از آن من مثل مرده ها توی دست های خانم سامانی آویزان بودم و هیچ سوسک و سوسکه ی زیر کف های من له و لورده نمی شد . این طور شد که مدتی بعد خانم سامانی دو تا لنگه ی دمپایی پلاستیکی حراجی ها خرید و ما را توی کیسه ی زباله ی دم در گذاشت. هم نوعان بزرگ منش : من بیگناهم . من چوب عشق وصداقتم را خورده ام.

شهریور- مهر
1387

معرفی کتاب / مدرنیسم از پیتر چایلدز

2009-11-09T13:58:00.000-08:00

فرشته ای
رو به گذشته،
پشت به آینده[1]

جلال خسروی

در معرفیِ کتابِ مدرنیسم نوشته ی پیتر چایلدز
__________________
شناسنامه ی کتاب:
مدرنیسم/ پیتر چایلدز/ ترجمه ی رضا رضایی / نشر ماهی/ چاپ دوم 1386 / 270 صفحه
*****

کتاب در سه فصل و یک مقدمه تدوین شده است. مقدمه ای تفصیلی که نویسنده توصیه می کند بعد از مطالعه ی کتاب دوباره به آن برگردیم.

چایلدز سخن را با نظر هرولد روزنبرگ که مدرنیسم را « هنر راه و رسم نو » می داند، آغاز کرده است. امری که با گسست از سنت رئالیستی شکل گرفت. در این دگرگونی مدرنیست ها توجه ی خود را از دنیای بیرون به جهان درون معطوف کردند. با این رویکرد نظریه ی پیشین که ذهن هنرمند را آینه ای رو به جهان و اثر هنری را بازتاب آینه گون واقعیت بیرونی، قلمداد می کرد، واژگون شد و دستگاه معرفتی و زیباشناسی ی دیگری به وجود آمد.
نویسنده ی کتاب، با تحلیل داستان مرفی از ساموئل بکت، نشان می دهد که چگونه متن مدرنیستی خواننده را در چشم انداز ذهنی گیچ کننده ای غرق می کند که در ادبیات رئالیستی وجود نداشته است. دنیای تازه ای که نمی توان آن را به آسانی و سهولت درک کرد. درونمایه های اثر مدرنیستی از دغدغه های زندگی مدرن ناشی می شوند. احساس عدم امنیت، شیئی شدگی، اضطراب ، افسردگی و تنهایی، تباهی و بی ثمری و آرزوهای بر بادرفته، آرمان های سوخته و شکست و... . به علت این ویژه گی های انضمامی ست که هنر مدرن آزمایشگر و فردی شده است. نگاه ذهنی هنرمند، شیوه های جدیدی را در اختیار او قرار داد. بر هم خوردن نظم خطی روایت، از طریق شکست زمان و جابجایی آن به وسیله ی تک گویی درونی مبتنی بر سیالیت ذهن، دستاورد مهم اثر مدرن است. امری که با جوشش ناخودآگاه و هجوم خاطره ها در جریان تداعی امکان پذیر شده است.
نویسنده به شیوه ای سلبی با پیش کشیدن تعاریفی از رمانس، رئالیسم و پست مدرنیسم، تلاش می کند هنر مدرن را با توجه به افتراق و تمایز آن با گونه های دیگر ، برایمان بازگو کند.
چایلدز ضمن تاکید بر خاصه های سه گانه ی – دوره، سبک و ژانر- مدرنیسم، قبل از هر چیز آن را واژه می داند، واژه ای که در کنار واژه گان خویشاوند خود هستی یافته. از این رو بحثی لغوی را طرح، و کلمات مدرن، مدرنیسم و مدرنیته را بررسی می کند. او به ما می گوید که در حال حاضر دیگر نمی توان از مدرنیسم واحدی سخن گفت، بلکه شایسته است که از مدرنیسم ها حرف بزنیم.
«...مدرنیسم عمدتأ با تعابیر سفید پوستانه، مذکر، ناهمجس گرایانه و اروپا محورانه ی طبقه ی متوسط نمایانده شده است و هرگونه چالش جدید در هریک از این جنبه ها سبب سر بر آوردن مدرنیسم دیگری در میان انواع مدرنیسم ها می شود. این امر نشان می دهد که کاربرد ها و امکانات این لفظ به گونه ای است که نقادان و نویسندگان می توانند پارامترها و دامنه و مرکز (ها) و معنا (ها) ی آن را مورد تردید قرار دهند.» [2]
با این حال به نظر نویسنده ی کتاب، با همه ی تنوع و تکثری که در انواع نگرش مدرنیستی مشاهده می کنیم، در نهایت می توان آن ها را به دو شاخه ی اصلی تقسیم کرد. شاخه ی خوش بینانانه ( فیلیپو مارینِتتی، ولادیمیر مایاکوفسکی و... ) و بدبینانانه ( فرانتس کافکا، تی اس الیوت، و... )
در ادامه ی بحث نویسنده، مدرنیته را از شارل بودلر شروع می کند، به نظرات جامعه شناسانی چون امیل دورکم ، ماکس وبر و فردیناند تونیس می رسد و سرانجام استعاره ی دهشتناک والتر بنیامین را با ما در میان می گذارد....
تاریخ فرشته ای ست روبه گذشته ، پشت به آینده.

در فصل نخست چایلدز به ریشه ها نظر دارد. او در این بخش از کتاب ضمن تحلیل آراء کارل مارکس، چارلز داروبن، فریدریش نیچه، فردینان دو سوسور، زیگموند فروید و آلبرت اینشتین، تأثیرات نظرات آنان را در روند تغییر و تفسیر زندگی انسانی، بررسی کرده و نیز شیوه های جدید نگاه، خوانش و نقد آثار هنریِ منبعث از تفکرات آن ها بیان می کند.

در فصل بعدی، مؤلف تأثیر مدرنیسم را در ژانرهای رمان، داستان کوتاه، درام، شعر و فیلم نشان داده و چگونگی ی ظهور جنبش های هنری از قبیل امپرسیونیسم، کوبیسم، فوتوریسم، سورئالیسم و اکسپرسیونیسم را روایت می کند.

فصل پایانی کتاب به محتوای ادبیات مدرنیستی می پردازد. این فصل در چهار بخش تدوین شده. بخش اول که نویسنده عنوانِ « کشاکش شدن: / آزادی و جنسیت » را برای آن برگزیده، به تلاش برای رهایی از قید و بندهای کهنه و تثبیت جنسیت و ظهور زنِ نو در بررسی آثاری از شارلوت میو، کاترین مسنفیلد و دی. اچ. لارنس اختصاص دارد.
در قسمت بعدی که عنوانِ « به نظرم دارم سعی می کنم یک رویا را برای شما بگویم / معرفت و روایت » را بر خود دارد، مؤلف کتاب، دغدغه های شناخت را در رمان های جوزف کانراد، آثار هِنری جیمز و نوشته های فورد مدوکس فورد می کاود. او با تکیه بر نظرات زیگموند فروید و فریدریش نیچه، تلاش دارد در هم آمیختگی رویا و معرفت و ناپایداریِ شناخت را در نوشته های نویسندگان مدرنیست نشان دهد.
بخشِ سومِ این فصل، « این تکه پاره ها که بر ویرانه هایم انباشته ام / هویت و جنگ » نام دارد. کاوش در آثار ویرجینیا ولف، ربکا وست و تی. اس. الیوت موضوع این قسمت از کتاب است.
فاجعه ی جنگ، خیلِ عظیمِ کشتگان را به گورستان ها، و انبوه سربازان معلول، آسیب دیدگان روحی و روانی را به آغوش های فقیر، نومید و پریشان خانواده ها باز گرداند. به ویرانه های جامعه ای که سودای تعالی و پیشرفت داشت. فرد و جامعه ای تکه تکه شده که سر آن دارد پاره های وجودش را بیابد و هویتِ مخدوش اَش را سامان دهد.
نویسنده ی کتاب در آثار ادبی به بررسی آثار جنگ، اضطراب بودن و چیستیِ آن می پردازد.
چایلدز در بخش پایانی این فصل « تاریخ یک کابوس است / سمبولیسم و زبان » بررسی آثار ای. ام. فورستر دابلیو. بی. بیتس و جیمز جویس را پی می گیرد. او ضمن کاوش در رمان « گذری به هند » از فورستر، شعرهایی از بیتس و داستان های دوبلینی ها، پرتره ی جوانی نقاش و یولیسیز از جویس به چگونگی کارکرد نماد و اسطوره در نوشته های آنان پرداخته و رویکردهای زبانی آن ها را بیان کرده است.

[1] - استعاره ی والتر بنیامین از تاریخ ر.ک به مدرنیسم / پیترچایلدز / رضا رضایی / نشرماهی / چاپ دوم 1386 / صفحه ی26
و نیز ر.ک به خاطرات ظلمت / بابک احمدی / نشر مرکز / چاپ چهارم 1387 / صفحه 2
[2] - مدرنیسم / صفحه ی 23

دانوش آبان 88

2009-10-27T19:29:00.000-07:00

دانـوش
www.danoush.ir
سرزمین مجازی ادبیات و اندیشه
آبان 88

با آثاری از :
علی باباچاهی – لیلی گله داران – کروب رضایی – لادن نیکنام –سعید سبزیان – کسرا صدیق شجاع – مصطفا فخرایی – دورتی پارکر/ نسترن وثوقی – عباس صفاری – یوسف حایال اوغلو / حامد رحمتی – لیلا صادقی – کتایون ریزخراتی – فاطمه زنده بودی – مهری رحمانی – جیمز جویس / یاسمن میرزایی – حسین طوافی – حسین علی اکبری – مهدیه رحمتی – شیدا اسماعیلی- نازنین رحیمی- فرزانه قوامی- رویا زرین- آزاده زارعیان- خیرالله فرخی و محمد علی حسنلو

از شعرهایم... « هجرانی »

2009-10-07T15:21:00.000-07:00

هجرانی

این چند روز که نیستی
خدا هم نیست
می دانم خدا را با خودت
به شیراز که رفته ای
به دنبالت آمده حتما
تا در کارها مواظبت باشد
و نگذارد در این هوای بارانی
سرما بخوری

اینجا
همان طور که خودت می دانی
خنده هات
در من هست
صدا
دست ها
و بوسه هات
خدا
خود خودت هم که هست
با این حال
برگرد
و دیگر جایی نرو !

از شعرهایی که دوست می دارم... / روایت چند پهلوی عاشقی از موسا بندری

2009-10-07T15:05:00.000-07:00

روایت چند پهلوی عاشقی
موسا بندری

ساعت از یک گذشت
به این عقربه ها بگو بروند کنار آن قاتلی که در برکه است
و افسانه از آن روایت دارد

و رعایت دارد چشمانی که ساعتی آدم در آن گم می شود
و بعد
زنی ست یا مردی کسی را می کشد یا نمی کشد
و آخر هیچ عشقی آخر ندارد پایان شروع یک

همین است که در این ساعت همه خوابیده اند و
من به نگاهی فکر می کنم
روایت های مختلفی می تواند داشته باشد تشنگی
وقتی که هیچ کس مثل من نیست
من حالا دارد روزنامه می خواند اما سطری نیست
شاعری روایت چند پهلوی عاشقی ست

روایتی کنار یاری روایتی درون یاری روایتی خون دواری

کو میان اندر این میان که منم
چه مولوی بگوید چه نیما
موسا آه چه دلِ ویرانی دارد

سمن بویان غبار غم چو بنشینند بنشانند و به آن نشانند که نشانی ندارند

و ندارند خبر از حالِ دل و من چه حافظ رندی و اندی بگذریم

من حالا دارد از خودش پیاده می شود کرایه را پرداخت می کند قاکتور آژانس را می گیرد

می گیرد در دلم آتش ای یار مهوش با من چیزی بگوی هرچه باشد

نه با دهان همان چشمان حتا اگر شاملو بگوید

24/7/87

اوز

از داستان هایی که دوست می دارم... « پیرمرگ نوشته ی رسول آبادیان »

2009-10-07T15:01:00.000-07:00

پیر مرگ
رسول آبادیان

یک روز در میان بهت همه ی اهالی خانه گفته بود:«این کتاب را که تمام کنم می میرم» وبه عا همیشه چای سرد عصرانه را سر کشیده بود و شروع کرده بود به خواندن. کتاب از آن کتاب های قطور نبود که همیشه لاجرعه می خواندشان و هیچ کس نمی دانست کجا پنهانشان می کند،از صبح که همه دیده بودندش بر عکس همیشه سر جایش یعنی زیر درخت انجیر نبود. فرو رفته در صندلی رنگ و رو رفته ای که هیچ کس تاریخ ورودش را به خانه نمی دانست درست وسط حیاط نشسته بود و کتاب کم حجمی را با ولع مطالعه می کرد. دیگر کنجکاوی در این مورد که مثلا او با کتاب هایی که می خواند چه می کند و چطور در هر ساعت از روز بدون آن که از کسی کمک بخواهد با صندلی اش در یک نقطه از خانه دیده می شود مسئله ای کهنه بود و تلاش برای بیشتر فهمیدن نتیجه ای نداشت. اهالی خانه این بار باورش کرده بودند،با آن شوری که او در خواندن کتاب داشت ملکه مرگ در یک قدمی اش پرسه می زد پس به فکر چاره افتادند و هر بار به بهانه ای کتاب را از او می گرفتند و کاغذ چرکمرده ی لای صفحات را که نشان دهنده میزان خوانده شدن کتاب بود به چند صفحه ی قبل منتقل می کردند. در باور اهل خانه پیرمرد دیگر رفتنی بود،هفته ها گذشت و صفحات خوانده شدند و تکرار شدند بدون آن که او به این بازی مکرر پی ببرد. بی دردسر ترین آدم روی زمین حالا وضعیتی نگران کننده داشت و همه چهارچشمی مواظب بودند که کتابش را تا آخر نخواند،بر گرداندن صفحات کتاب به عقب حالا دیگر به یکی از وظایف روزانه تبدیل شده بود و همه در یک تصمیم ناگهانی به شیفت بندی شدنش رای دادند و این کار تا لحظه ی ورود شبانه ی پیرمرد به رختخواب ادامه پیدا می کرد. سال ها بود که هر شب سر ساعت به رختخواب می رفت و سر ساعت همراه دیگر اعضای خانه بیدار می شد و بعد از یک دوش آب سرد همه ی کارهای شخصی اش را انجام می داد و روی صندلی آرام می گرفت و مطالعه می کرد.کتاب هایی که می خواند شکل و شمایل کتاب های روز را داشتند اما این که او آن ها را از کجا می آورد دیگر سوالی پیش پا افتاده بود که همه از صرافت اش افتاده بودند. اوهمیشه یک کتاب بیشتر نداشت ،کتابی که در لحظه مشغول خواندنش بود وانگار پس از خوانده شدن پرواز می کرد و می رفت و یکی دیگر پرواز کنان می آمد و جایگزین اش می شد. کتاب کوچکی که قرار بود پایان اش مرگ باشد یک کتاب معمولی بود که حالا مثل یک پرنده اسیر شده بود ،پرنده ای که هر بار بال و پر تازه اش قیچی می شد و باید در انتظار رشد دوباره شان می ماند. همه چیز پیش از آن که فکرش را می کردند به حالت عادی برگشت چون خواندن کتاب دیگر تمامی نداشت و همه با یک حس وظیفه شناسی کامل کارشان را انجام می دادند. ماه ها گذشت و پیرمرد فقط چند صفحه را می خواند و بازمی خواند تا این که دلهره ای عمیق در یک لحظه تمام خانه را به سکوتی معنا دار کشاند.می شد تمام شدن کتاب را تا ابد به تعویق انداخت اما با فرسودگی های روز افزون اش باید چه می کردند؟ کتاب به گونه ای دیگر داشت تمام می شد و پیرمرد بهت زده به کتاب های عجیبی نگاه می کرد که دیگران او را به خواندن آن ها تشویق می کردند وباز کتاب خودش را که از شدت دست به دست شدن به شکل کتاب های عهد عتیق در آمده بود می خواند و می خواند. چند هفته بعد با آن کتاب معمولی مانند یک شیئ مقدس رفتار می شد، آن قدر کهنه شده بود که با هر باردست به دست شدن بخشی از آن پودر می شد. کلمات اش دیگر مفهوم نبودند و دیگربه جز لکه های سیاه به هم پیوسته چیزی دیده نمی شد و پیرمرد هم مثل همیشه به لکه ها خیره می ماند بدون آن که شکایتی از نا مفهومی کلمات داشته باشد. در حرکات اوهیچ انتظاری برای مرگ دیده نمی شد و نظم روزانه اش دست نخورده بود اما دلهره های نزدیکی حس مرگ به دل اهالی خانه چنگ می انداخت،کتاب روز به روز فرسوده تر می شد و گفته ی پیرمرد هر روز پژواک گسترده ای پیدا می کرد. کار کتاب به جایی رسید که دیگر نمی شد آن را در دست گرفت.شیرازه اش از هم پاشیده بود و صفحات ترد و شکننده اش با هر بار دست به دست شدن دود هوا می شدند. چند هفته بعد از کتاب چیزی به جز ذراتی ریز باقی نمانده بود .ذراتی که بیشتر از یک کف دست جا نمی گرفتند. وظایف روزانه به نحو احسن انجام شد و پیرمرد درست مثل همیشه کارهای شخصی اش را انجام داد و روی صندلی اش نشست ، آخرین ذرات کتاب را میان دستان او خالی کردند و پیرمرد هم شروع کرد به خواندن انگار که کتاب برای او همان کتاب روز اول بود. اهالی نگران خانه به دور پیرمرد حلقه زدند و او با هر بار ورق زدن بخشی از ذرات کتاب را در هوا منتشر می کرد و چشمانی نگران که به دست های او خیره شده بودند تا لحظه ی آخر ناپدید شدن کتاب را دیدند. حلقه را تنگ تر کردند.پیرمرد خیره به کف دست های خود نفس عمیقی کشید و به پشتی صندلی تکیه کرد.

تابستان 1387

نقدهای دلخواه من / « خوانش احمد فریدمند بر شعری از منوچهر آتشی »

2009-10-07T14:46:00.000-07:00

آهار زدن واژه ها
احمد فریدمند
خوانشی بر شعر دیدار ساحلی سروده ی منوچهر آتشی

متن شعر

دیدار ساحلی 1

باران کنار دریا بوتیمار است

...

باران کنار دریا می گرید

از بیم آنکه روزی این چشمه عظیم گریه شود خشک و خاکسار

و خشک و خاکسار شود شور عظیم گریه در بوتیمار

...

باران کنار دریا معماری غریب حواصیل است

ـ وقتی اریب می آید از صخره ها فرود

و نوک بی قواره ی خود را پی در پی

در ماسه های خیس فرو می برد

و سایه بلندش در موج های سرکش می آشوبد

و بادها تعادل او را مدام به هم می زنند.

باران کنار دریا معماری خیال پریشان شاعر است.

...

انسان کنار دریا شکل الهه ای است ـ

عریان و خیس و تاریک ـ

که روی تخته سنگ سیاهی دو زانو نشسته

و آب های دور جهان را می پاید

بی آنکه انتظار آمدن هیچکس

گیسوی خیس و شفافش را

به اهتراز در آرد

-------------
روزی از روزهای بی حاصل، از بیرون به خانه باز می گردی. تا حبیب هایت را در جست و جوی کلید حیاط بکاوی، چشمت به برگ کاغذی می افتد که از همسفریِ باد، کنار لنگه ی کوچک در لنگر گزیده است، برگی یاغی و معترض که از شیرازه ی کتاب یا دفتری، کناره گرفته، در پاشنه ی در جلوه می کند. خم می شوی آن را بر می داری، این سو و آن سوی اش را می کاوی: متنی ست که دستی، نوشتار آن را انگار بی حوصله تقطیع کرده است. کاتب گم است شاید در ابتدای کتاب یا دفتر مفروضی نام و کنیه یی بر آن بوده ـ که بوده! «دیدار ساحلی» اما رمزی ست که ادعیه ی نوشتار را پاسبانی می کند. ابتدا به ساکن بر کلید رمز دست می سایی و از لمس آن چون حروف خط braille حدسِ قریب به یقین می زنی ناگاه لامپ کوچکی در گوشه یی از ذهنت روشن می شود. کلید مخصوص درِ حیاط را پیدا می کنی و قدم به درون می گذاری. هان! چند روز غبار غیبت تو آشکار می شود و با هر قدم اثری از آثار تو آشکار می شود. « خانه ات ابری ست/ یکسره روی زمین ابری ست با آن/ و ابر بارانش گرفته! »
« باران کنار دریا بوتیمار است»درگاه خانه ی تو ساحل و حیاط خانه ی تو دریاست کجا دانند حال ما...؟
آیه ی اول را کاتب ناشناس از چیدمان «بار»، «نار» و «مار» حاصلِ «باران»، «کنار» و «بوتیمار»، مُرسل کرده است. گویی از رخ دریا باران به هوا بُر می شود! وجه شبه «باران» دو «بوتیمار» در این فراز و فرودهاست یا در گریه؟ «باران کنار دریا می گرید/ از بیم آن که روزی/ این چشمه ی عظیم گریه شود خشک و خاکسار/ و خشک و خاکسار شود/ شور عظیم گریه در بوتیمار »
زیبایی این بند شعر تنها ناظر بر طباق گروه واژگانی باران، دریا، گریه و چشمه در تضاد با گروه واژگانی خشک و خاکسار نیست بلکه تبدیل دوریِ باران و بوتیمار است در چرخه یی که قرار است بعدها مُبدل ما را در صورت ازلی (Archetype) بر صخره ی ساحلی، تجسم ببخشد. نمی دانم لازم است اشاره کنم به ویژگی تیپکال بوتیمار در روایت قومی که این مرغ ماهی خوار (غم خورک) تا پایان عمر نگران خشک شدن دریاست؟ و اشاره ی شاعر نیز معطوف به همین نکته است اما حس طنز و تراژیکی که با برداشت من از ویژگیِ قومی مردمی اِمان همراه است که گاهی ما چنان امساک و آینده نگریِ موهومی داریم که بوتیماریم و گاهی چنان سست و قضا و قدری و کرخت که قلندر! انصافاً این سوداوی مزاجی نیست که هیچگاه روی زین قرار نداریم؟ مگر تبعیت از قاعده ی «خیر الامور اوسطها» یعنی حدِ وسط طلایی ارسطو این همه دشوار است؟ ای قوم به حج رفته! گاهی «چنانم دوست می دارید که گر روزی فراق افتد...(6) و گاهِ دگر انبانی از چرکِ کینه و نفرت آید...! آیا این نقصان را مُداوایی ست تا « بکاوی به رؤیای اخگری؟ »باری! «باران کنار دریا/ معماری غریب حواصیل است/ وقتی اریب می آید از صخره ها فرود/ و نوک بی قواره ی خود را پی در پی/ در ماسه های خیس فرو می برد/ و سایه ی بلندش/ در موج های سرکش می آشوبد/ و بادها تعادل او را مدام بر هم می زنند.» این باران دیگر بارانِ شعر درخشان منوچهری دامغانی نیست که تنها زیبایی تصویرها را تراکم بخشیده باشد: ریشه ی دستارچه ی سبز، گره سیمین، رشته ی سوزن زبرجدگون، لؤلؤ شاهوار، سرِ پستان پری رو که از آن شیر می چکد و ... که به قول دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی تصویرها بیشتر ارزش اصالی دارند تا جنبه ی القایی. یا به تعبیری ارزش آن ها بیشتر در محور افقی خیال است تا محور عمودی. یعنی حرکت از زیبایی کلام به سمت زیبایی مفاهیم و عمق القای دغدغه های شاعر نیست. اما شاعرِ متن بالا همپای محور افقی خیال که ناظر بر تشبیهی بکر و نو، از مقایسه ی معماری غریب حواصیل و باران است دردمندی متقابل خود و این مرغ پر حوصله را طرح می کند: تنهایی، تفکر، حوصله، تیمار داری و اندوه و طنین موسیقی (S) در واژه های حواصیل، صخره، ماسه، خیس، سایه، سرکش و ... که طرح غنایی شعر را در سکوتی عمیق از عواطف آدمی، پی می زند. و همچنین آهار زدنِ واژه ها در جهت بارش در باران، کنار، اریب و قواره. و اما ادامه ی ماجرا: «باران کنار دریا/ معماری خیال پریشان شاعر است.» که یک نتیجه گیری زود هنگام و جمع بندی بدی ست چرا که شعر همچنان ادامه دارد و نیز این نتیجه گیری، هر آینه در خواننده، به شکل عمیق تری دارد شکل می پذیرد و اساساً پایان بندی درخشانی در فرجام شعر یعنی بند پایانی، ما را از هر استنتاجی از آن گونه بی نیاز می کند. نگاه کنید: «انسان کنار دریا شکل الهه یی ست/ ـ عریان و خیس و تاریک ـ/ که روی تخته سنگِ سیاهی دو زانو نشسته/ آب های دور جهان را می پاید/ بی آن که انتظار آمدن هیچ کَس/ گیسوی خیس و شفاف ش را/ به اهتزاز در آرد »این جا باران، وسیله ی مبدل خود، به بوتیمار (حواصیل) و سپس الهه یی سنگی و ازآن جا به «انسان» شکل گرفته که دیگر امید خود را از آمدنِ« نجات دهنده (که) در گور خفته است» بریده. انگار از هربندی، گسسته که موهای خیس و شفاف خود را به دست باد سپرده و یله، دیده به آب های دور جهان دوخته. و این جا شاید مصداق این شعر مولوی باشد: «ما نه مرغان هوا، نه خانگی/ دانه ی ما دانه ی بی دانگی/ هر کبوتر می پرد زی جانبی/ وین کبوتر جانبِ بی جانبی » ایضاً پایان بندی درخشان شعر در اوجی خلسه آور، ما را به آغاز شعر و انداموارگیِ آن دعوت می کند آن گونه تا به ذوق بیاییم: «به آتشی گفتم/ من هم برای ابنِ بلخی (رومی) خود شمسی ام/ و چون دوست می دارم/ دشمن دارم!/ توانسته ام صد روز/ بر لبه های سست زمین جست و جو کنم/ که نیابم!/ کاهل نیستم/ کهن باغی به دامنه را/ از این چشمه سیراب کرده ام/ می دانم که شب/ زیباها را معطل نمی کند/ قدری/ مبهم می کند./ به گمانم باید خالصِ مس بود/ تا به اکسیری/ یحتمل/ مبدل به زر شویم./ به آتشی گفتم (در غروب)/ نگاه کن به ناخدای خونینی که بی کفن به آب می سپرند/ نترس (او گفت)/ آن عصر که نباشیم ما هم/ الهه ی سنگی (انسان)/ در خواب های جنبانش/ ما را به شکل یک ناخدای شهید اگر نه/ شکلِ جا شوی «باد زده یی/ به خاطر می آورد.» [1]

[1] - اودیسه ی کاغذ / الف روز

از شعرهایم... « عاشقانه هایی برای عزراییل »

2009-09-17T10:37:00.000-07:00

1
عصرانه
مرگ از کنارِ تو آهو
آب
آبی

وقتی که بشقاب می گشایی خیس
برمی دارم اَت
بلند
تا بیشه
موج
در تو
برانم.

یک بوسه مرگ
برایم کنار بگذار
شب ...
که... آ... می
می...آ...یی اَم بغل
لیوانِ شیر
مزه ی دریا

گنجشک مرده ای
از تخت
می پرد.

دریا
تا تو
افتاده
تاق باز

فرود می آیی و
مرگ
ازکشاله ی ران هایت
ماسه می نشیند
دهان

در تو
کسوف
رفته ام.

از شعرهایی که دوست می دارم... « شعری از محمد بیابانی »

2009-09-17T10:34:00.000-07:00

برای عزیز از دست شده ام محمد مختاری[1]

با بوریای گرد مرده بر این پیکر
نهان این شب اگر باد

محمد بیابانی

این وقت روز چه می بارد
باید تعادل خود را از دست داده باشد توفان
این وقت روز که شب هم
با گورهای کهنه نمی ماند
کو تا سحر که یاد تازیانه نباشد
پشتم چه تیر می کشد اکنون.

می خواهم از کنار زمین سیر بگذرم
دستی میان آمدنت تا من شمشیر می شود
چشمی:
که آسمان مرا
با استخوان رودخانه نشینان
بر خاک می کشد.

داغ است این کفن
داغ است و در سراب هویداست
دودی که بر فراز عفّت و اخلاق می وزد
خشکیدن چراغ چه خاموش است
باید تهی شده باشد
آن گوش های پاره از صدای سحرگاه
تابوتی:
از تو چه می سازد...

ذات سحر که گفته سپید است
هرگز به دست داده که گورستان
از چشم های تشنه ننوشد آب؟
این عطر آشنا:
حتّا مخاط گرگ بیابان را آزار می دهد.
باید کسی گذشته باشد از این جا
دستم به حرف های گنگ خیابان نمی رسد
چشمم به گریه های آن پس دیوار
باید از آن طرف که می گذرد او
من هم گذشته باشم
می بینم این وطن که باز نمی گردد!

چشمانی از دریچه سرک می کشد
با آیه ای که قطره قطره تو را آب می کند
آن قدر مانده روز که برگی هم در دخمه بشکند
می بینی آفتاب:
نیمی از استخوان تورا لمس می کند:
یک روز بازِ شانه های تو بودم
حالا تو بالِ ناتوانی من باش

موش هزاره هم اکنون باید جویده باشد احساس آدمی
شاید جوانه هم زده باشد
برفی که با گلوی شما آب می شود:
دنیا به فکر هیچ گلی نیست
تا او به شکل تو باشد

از برف هم که می گذرد باز آشناست
این عنکبوت تیره که می بافد دائم کلاف خویش
از برف هم که می گذرد
تاریکی جهان تو را جیغ می کشد
آن زن که تکیه داده بر اکنون
سرد است و باز مسلسل ها
سرگرم قطع حوصله ی عشق
پشتم چه تیر می کشد آن روز....

دارد بخار می شود این دست
دارد بخار می شود و دریا
باز همچنان به جوی شفق جاری ست
دنیا چقدر بی تو غریب است
این بوریای موریانه خورده که هر بار
بر پیکری دریده می شود و باز...
انسان درون جمجمه می پوسد
وقتی دروغ سخنگوست
سرد است و گرد مرده می پراکند این ابر.

[1] - دستی پر از بریده ی مهتاب/ محمد بیابانی/ انتشارات نیم نگاه / بهار 1380 / صفحه های 37 تا 40

از شعرهایی که دوست می دارم...« زئودیت از لیلی گله داران»

2009-09-17T10:30:00.000-07:00

زِئودیت
لیلی گله داران

صورت غمگین این زن
آرایش غم انگیز ترش
حالم به هم می خورد
خواستم نامرد بشوم
رو به قبله پیرزنی شدم با پنجره ای تاریک رو به ضلع شرقی واتیکان
و ندیمه ای مغربی
که لباس مخصوص مرا کوک می زند

روغن مقدس در آشپزخانه ام می سوزد
مدیترانه تا قوزک پایم نمی رسد
و سرم را پایین انداخته ام که به سقف شب گیر نکند
اما زئودیت
لیوان آب را توی صورتم می پاشد
دماسنج را زیر زبانم فشار
عق بزنم
دوباره می زند

خواجه و یائسه با هم
او حرف زدن را فقط با خودش دوست دارد
چراغ روشن و پنجره ی باز را یک بار در هفته بیشتر دوست ندارد
انسولین زدن را دوست دوست دوست اما مادر ترزا را دوست ندارد
عق زدن مرا هم دارد هم ندارد

حالم به هم می خورد
از عزراییل که به زئودیت شبیه تر است تا به خودش و من
از فرشته ها که شاخ در آورده اند و
مثل تپاله چسبیده اند به سقف سیستین

گفتم نامرد بشوم
دیر شده بود
زئودیت تا سه روز دیگر مرد می شود

یعنی
رأی می دهد
یا رئیس جمهور می شود
پدر می شود
یا پدر می شود و یکشنبه ها پنجره را باز می کند و با غیر خودش حرف می زند

صورت غمگینم
سرخاب صورتی غم انگیز ترم
لباس مخصوص برش زئودیتم
ساتن نباتی تابوتم
حالم را به هم می زند این مرگ
پس رحم ام به هیچ دردی نخورد
امپراطور
دامن قرمز کاردینال ها را بیشتر می خواست
آسمان
پدر را و پسر را
و هرمافرودیت
که اقبالش از من بلندتر است
کم کم دارد مرد می شود
هر روز وقتی با خودش حرف می زند صدایش کلفت تر می شود
هر بار دست بلند می کند
سنگین تر است

دیگر از من گذشته است
از اول هم مرد راه نبودم
موهایم فقط کوتاه بود
حالا در صفحه آخر
خانه ی تاریک و پنجره ی رو به جهانش را برای تو می گذارم
طاقه ی ابریشم اناری ام را
دود سیاه و سفید و
بوی روغن ریخته یا سوخته را
اما
هربار به این سطر نزدیک می شوی
چراغی روشن کن
و اگر مرا دیدی که هنوز در سطر بعد نفس می کشم
پرده را کمی کنار بزن و
لیوان آب و
آخرین قرص ماه را برایم بیاور.

رم- 2006 مارس

از داستان هایی که دوست می دارم... « بد نیست شما هم بدانید از زهره طحامی »

2009-09-17T10:21:00.000-07:00

بدنیست شما هم بدانید
زهره طحامی

اگر شما بخواهید آخرین حد عصبانیت مادر مارو خوب حس کنید به در بستنش توجه کنید وقتی وارد خونه می شه. کمتر پیش می یا د صداشُ ببره ته گلو :سلام کسی زنگ نزد؟ ولی بیشتر وقت ها دهانشُ با زمی کنه تا اونجا که تمام لثه ی بی دندون عقب دهانش پیدا می شه : اَهه اَه ، خسته نشدی ؟ هی ازاینجا بنشین اونجا،ازرواین مبل لم بده رواون یکی. بازهمین م بد نیستا وگرنه مورچه زده بودی تا حالا.من دیشب آخرین حرفمُ به ت زدم. بنشین خوب فکرکن، تومی خوای بری سر کار یانه؟ سرو سامون بگیری یا نه؟تا کی آخه ؟ مردَم انقدر تنبل و بی بخار؟به ت بگم کار،زن،آبرو،کار،زن، ََََََََزندگی، زن، آبرو، ازدواج ... . گفتی ازدواج؟ تعجب؟: نه. _ آره، سعیدِ عموتُ دیشب ندیدی؟ تا چندماه دیگه بابا می شه. صاحبِ خونه، زندگی، بچه... شمامگه همکلاس نبودید؟ ها ...؟ همین طور که دهان مادر باز بود صورتش کوچک وکوچکترشد و محو محو.همین جورا شد که شروع شد و چیزی نگذشت که اون روی مبل خونه مون نشسته بود وباز هنوز هیچ نگذشته شاید کمتر از دو سه روز توی اتاقم بود وبه یک ماه نرسیده روی تختم وسرش روی بالشم بود و من دسته دسته موهای بلند و لَخت و مشکی شُ ناز می کردم واز روی بالشم کنار می زدم تا جای سر خودمَ م بشه ویک سال بعد که دیگه چیزی نمونده بود بچه مونُ بدنیا بیاره نه از مادر خبری بود و نه از غرغراش. اما من هیچ وقت نذاشتم صدای ونگ ونگ بچه مخمُ آزار بده. با این حال به این سادگی هام نبود . و حالا اگه شما می خواهید آخرین حد عصبانیت زن منُ خوب حس کنید ببینید چطور اول شکمشُ از در می فرسته داخل وبعد خودش میاد و به صدای بستن در توجه کنید و صدای خودش : باز که توخوابیده ی.دو روز دیگه این بچه بدنیا میاد.دست کم فکر این باش .شیر می خواد .مریض می شه .دکتر..دوا...وای خدا رفتی مغازه ی دایی حمید ببینی شاگرد می خواد یا نه؟مکانیکی م یاد بگیری خوبه.کار برا مرد عیب نیستا این فقط بیکاری یه که عیبه. ولی من هیچ وقت شاگردمکانیک نشدم، من ازیه راهی که شما بعداً می فهمید ﭙول زیادی به دست آوردم، الآن کار نداشته باشید چه جوری .اما من یه آدم ﭙولدار شدم، آره، خوب که فکر کنید، می بینید باور کردنش زیادم سخت نیست. خلاصه باور کنید یانه من صاحب یک نمایشگاه بزرگ اتومبیل شدم و مدتی بعد یک شرکت بزرگ تبلیغاتی هم اضافه شد و دیگه هیچ تو خونه نموندم که مجبور باشم صدای ونگ ونگ بچه بشنوم. شبهام که می آمدم طفلی ها خواب بودند. زنم لباسهای حریر صورتی و سفید می ﭙوشیدکه از سر شانه بندهاش با دو تا گره باز می شدند و موهاشُ حلقه حلقه دور گردن و شانه های لختش می ریخت وهی برام بچه می زایید، دختر، ﭙسر، سفیدوبور، سبزه ومومشکی، و روی تخت ردیف می خوابوند، یعنی همیشه من وقتی می رسیدم که دیگه اونا خواب بودند و زنم با لباس حریرش روی تختی که سربالای آن تمام آینه بود دراز کشیده بودمنتظر . و بچه ها فقط گاهی چشم باز می کردند و به بابای ﭙولدار وخسته شون لبخندی می زدند.همین. وزنم می زایید و می زایید، تا هیچ جای گله گزاری نمونه واسه مادرمون که گاهی سر و کله ش ﭙیدا می شد .،اما با همون صدای ته حلقی ش: چی شد؟ ....شاید تا بچه ها بیدار نشن .یا من که تا چند مدت ﭙیش ،با قد یک و هفتاد ودو ،فقط شصت کیلو بودم .و از این بابت غصه ها می خوردم حالا داشتم نود کیلو رو هم رد می کردم.اولش چه عشقی داشت این گنده شدن؛ انگار احترام می آورد برام. شاید چون همراه ﭙول آمده بود. فقط بعضی صداها حال آدمُ می گیرند.مثل قیژه ی ﭙایه ی صندلی روموزاییک. تا این که به فکر افتادم : اِ،نکنه یه روز برم خونه و ببینم زنم ...آره،چون خیلی دیده و شنیده بودم و تعجب هم نکردم وقتی دیدم موهای زنم یک شبه سفید شده.باز صدای قیژه ی صندلی،لعنتی.... از اون به بعد هر روز موهای بلند و بی جونشُ از رو بالش جمع می کرد و کف دستهاش دسته می کرد ومی ریخت تو سطل. صدای بچه ها اصلا در نمی آمد یعنی من نمی خواستم در آد. ابدا نه خنده، نه گریه .هیچ ، هیچ.ولی انگار صدای افتادن یه قابلمه ی بزرگ تو مغزم ﭘیچید .همین طور دست کشیدم به شکمم که روز به روز بزرگ و بزرگتر می شد، همراه وزنم که مرتب زیاد می شد. باز خیال برم داشت: اِ نکنه من م یه روز به زنم خیانت کنم! چه دخترای خوشگلی ! _آقای رییس وقت چای یه. _آقای رییس وصل کنم مهندس ﭘرهامه . نه ، نه تو مرام ما نیست یه همچین چیزی . من مطمئنم این اتفاق نمی افته. صدای جارو برقی یه؟ لعنتی چه بی موقع ، آره خودشه. تا اینکه یه روزدیدم یکی از دندونای زنم افتاد، ویه روز دیگه یکی دیگه و یک سال نشده دیگه دندونی در کار نبود. دکترا دست به کار شدند براش مصنوعی شُ بسازند. باید سر کیسه رو شل می کردم تا بهترین دندونُ براش سفارش بدم. من این کاررو می کنم!! ولی شکم خودم چی؟ چه مرگشه؟ من که دیگه رژیم می گیرم. پیاده روی با رفقا، شنا و سونا می رم و هزار بلا سر خودم میارم ! اِِِ،ِاِِ ! دست کشیدم رو شکمم ، داره می ترکه، همین جور پیش بره ... ! وای صداها، صداها، کاش نبودند.چیزی نگذشت که دکترا هشدار دادند. آخر یه روز سروکله ی یه شکاف عمودی که درست به نافم می رسید و از اون م رد می شد، رو شکمم پیدا شد. منُ گذاشتند رو برانکارد و بردنم درمانگاه. خودم همین طور که خوابیده بودم شکاف شکممُ می دیدم که ازش یه چیزایی بیرون می ریخت، مثل ظرف آشی که سرریز کنه. این صداهاخیلی حال آدمُ می گیرند، زنگ ، زنگ دره؟! تلفنه ؟! ویواش یواش سروکله ی سایه هایی که به شدت می لرزیدند پیدا شد. اولش مثل ردیف مورچه های سیاهی بودند که دنبال هم بدوند. بدنم مورمور شد . سایه ها واضح تر و بزرگ تر و صداها قطع شدند. میشه این هیکل گنده ی مادرمون باشه؟از تو سایه درآد و روبروم ظاهر بشه؟ دهانشُ باز کنه وهر چی میخواد داد بزنه:رو حرفای من خوب فکر کردی؟من هم بلند شم لِنگ های لاغرمُ بگذارم رو فرش؛و دست بکشم به شون تا مطمئن بشم خودم هستم.دست های مادرمونُ که بوی سبزی قورمه می ده تند و تند ببوسم .آره... واون هی صداشُ ببره بالا:خیلی خُب فهمیدم.اِ، مگه دیوونه شده ی؟لوس نشو. ومن بایستم یه مشت محکم م بکوبم به شکمم که با متانت به کمرم چسبیده.

نقدهای دلخواه من « نقدی بر رمان من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم »

2009-09-17T10:06:00.000-07:00

در تار و پود جامه های از یاد رفته
صمد طاهری

نقدی بر رمان من ببر نیستم پیچیده به بالای خود تاکم

نوشته ی محمد رضا صفدری

- 1مقدمه: چون مکان و فرهنگ ، در این رُمان نقش مهمی را ایفا می کند، شاید دادن توضیحاتی در این خصوص، ما را در بررسی کار کمک کند. جنوب در جغرافیای ایران، عمدتاً به استان های خوزستان، بوشهر، هرمزگان، فارس و کرمان اطلاق می شود، اما در ادبیات وقتی " جنوب " گفته می شود بیشتر منظور سه استان اول است. امّا این نیز اطلاقی کلی است. چرا که، همان طور که مثلاً استان خوزستان دارای حوزه های متفاوت فرهنگی است (جنوب و غرب؛ فرهنگ عربی. شمال و شرق؛ فرهنگ لری بختیاری. مرکز؛ فرهنگ فارسی. مناطق نفت خیز مثل آبادان، اهواز، مسجد سلیمان و ماهشهر؛ ترکیبی از این سه فرهنگ به اضافه ی فرهنگ شرکت نفتی. بنادر آبادان و خرمشهر؛ ترکیبی از این چهار فرهنگ به اضافه فرهنگ بندر )، استان بوشهر نیز دارای چند حوزه فرهنگی مستقل است ( شمال و غرب؛ ترکیبی از فرهنگ لری بختیاری و لری بویر احمدی. بنادر، دشتستان، دشتی، تنگستان، و سرانجام شرق استان، که در عین نزدیکی، هر کدام دارای حوزه های فرهنگی خاص خود هستند. ) از این میان، مکانی که رُمان "من ببر نیستم ..." در آن می گذرد، منطقه دشتی است به مرکزیت خورموج - زادگاه نویسنده - که از قضا محل تلاقی چند فرهنگ متفاوت است: الف ـ فرهنگ بومی اصیل منطقه ی شرق استان بوشهر که به فرهنگ منطقه لارستان – جنوب فارس - و نیز منطقه ی غرب استان هرمزگان بسیار نزدیک است. این مناطق به دلیل پرت افتادگی جغرافیایی و نداشتن راه و جاده قابل استفاده تا همین پنجاه سال پیش و نیز نداشتن هیچ گونه منبع ثروت یا درآمدی و داشتن هوای بسیار گرم و طاقت فرسا در هشت ماه از سال، منطقه ای بسته بوده است و به دلیل همین بسته بودن، ویژگی های فرهنگی و زبانی قدیم خود را تا حدود زیادی حفظ کرده. تا حدی که در بعضی از این مناطق - از جمله منطقه ی جم و ریز در شرق خورموج - در حال حاضر نیز به فارسی ئی سخن می گویند که شباهت بسیاری به فارسی قرون چهارم و پنجم دارد. نثر صفدری در این رمان بیش از هر چیز وام دار این گویش بومی است. ب: فرهنگ اعراب بادیه نشین شبه جزیره عربستان؛ یعنی اعرابی که در پی قحطی و خشکسالی های پیاپی، در طی قرون گذشته به مهاجرت دسته جمعی دست می زدند و از آن سوی دریا به این سوی می آمدند و بار می انداختند. این اعراب که به مرور زمان در بدنه ی فرهنگ بومی منطقه حل شده اند، بخشی از ویژگی های فرهنگی خود را نیز در فرهنگ منطقه داخل کرده اند. ویژگی هایی هم چون خشونت لگام گسیخته ی مرد سالاری، فرهنگ چند زنی - که برای آنان امری مطلوب و متعارف بوده است - ، باورها و آیین های مربوط به نخل، آب، اسب و ... که با باورهای بومی درهم آمیخته و ... زارپولات ظاهراً یکی از این اعراب مهاجر است. ج: فرهنگ بردگان سیاه پوستی که در طی قرون گذشته از زنگبار و دیگر نقاط آفریقا به جنوب آورده می شدند تا در کارهای سختی مثل شخم زنی و آبکشی از چاه مزارع از آنان استفاده شود. این سیاه پوستان که به دلایل مختلف - مثل دادن کفاره، ناقص عضو شدن در حین کار، قوانین حکومتی و ... - از بردگی به نوکری ارتقاء مقام می یافتند، به مرور در بین مردم بومی مستحیل و ماندگار شدند. فرهنگی که این سیاه پوستان با خود آوردند و به فرهنگ بومی درآمیختند، عمدتاً از صِبغه ی متافیزیکی برخوردار بود؛ مثل زار گرفتگی، باد زدگی، پری زدگی، اهل هوا، اهل غرق و ... از ترکیب این فرهنگ ها هم چیز های دیگری سر بر آورد مثل وجود غولک و شیوه های به دام انداختن آن. و این غولک ها هم در واقع چیزی نبودند مگر بردگان یاغی و فراری ئی که در نیزارها و گِزدان ها پناه می گرفتند. یا مار - پری ها و آهو - پری ها و ... برای آشنایی بیشتر با این افسانه ها می توان به دفتر شعر « از عشق چراغی بیفروز » از احمد فریدمند مراجعه کرد که بیشتر این افسانه ها و باور های منطقه را به شعر درآورده، همین طور داستان کوتاه «پریون» از خود صفدری در مجموعه داستان«تیله ی آبی». 2- خلاصه داستان: زارپولات مردی گردن کلفت و خود ساخته - که احتمالاً از نسل اعراب مهاجر است - پس از سال آزاری ( آزار: هر نوع بیماری کشنده ی واگیردار) به ریگستان می آید. یک تنه و با کمک وَرزای زرد بزرگی که به همراه آورده، خاکستان کهنه را شخم می زند، استخوان مُردگان را به رودخانه می ریزد، سنگ کوره ها را جایی کوت می کند تا برای ساختن دیوار از آن استفاده کند و سر انجام ذرت می کارد، جوی آبی از رودخانه تا زمین گورستان حفر می کند و به کمک همان وَرزا زمین را آبیاری می کند. هنگام درو هم از قاطرچی هایی که برای کارگران چاه های نفت منطقه آذوقه می برند، کمک می گیرد. با برداشت خوب ذرت، تعدادی از خانواده های روستا های اطراف - مثل بی کسان و رودان و شیگِلستان (زیر گِلِستان) - به ریگستان می آیند و در آنجا ساکن می شوند. آتو که دخترکی است و با خانواده به آنجا آمده، برای آنها نان می پزد. پس از یکی دو سال باد نود روزه ای می آید و کشت و گله زارپولات را نابود می کند. خانواده های مهاجر هم از ترس این بادها و بدشگونی رفتار زارپولات با استخوان مردگان، ریگستان را ترک می کنند. یک روز در اوج نا امیدی، زارپولات فریال و شوهرش را می بیند که سوار بر اسبی دزدی پهنای رودخانه را طی می کنند و به زمین زارپولات می آیند. زارپولات این را به فال نیک می گیرد و درست در جای پای اسب، نقشه ی عمارت بزرگش را می ریزد. استاد غنی آبادی را - که از جای بسیار دوری به آن منطقه آمده - به استخدام می گیرد تا برایش عمارتی بزرگ بسازد با پنجدری ها و سه دری های متعدد و راهروهای تو درتو. کشت و کارش رونق می گیرد و باغی بزرگ بنا می کند پر از نخل و لیمو. گله بز و گوسفندش روز به روز انبوه تر می شود و اسب هایش متعدد. زنی می گیرد به نامِ گل افروز که سبز چشم و زیباست و همه می گویند بهره ی خدایی دارد. صاحب پسری می شود که نامش را گودرز می گذارد و پسر دیگری با نام نوذر. گل افروز سر زا می میرد. گودرز در هیجده سالگی در درگیری با ستونی از ارتش کشته می شود. نوذر از همه می خواهد که از آن پس به یاد برادر، گودرز صدایش کنند. زارپولات جنازه زنش را تخته بند در صندوقی می گذارد و نمک سود می کند تا روزی به کربلا برده شده و به خاک سپرده شود. زن دیگری می گیرد و او را هم گل افروز صدا می کند. گل افروز دوم شیفته ی رفتار و کردار و حرف های غیر معمول استاد غنی آبادی می شود و با او روی هم می ریزد. زارپولات پی به ماجرا می برد. به تفنگچی هایش دستور می دهد تا استاد غنی آبادی را زنده توی دیوار بگذارند و گل افروز را هم سر بتراشند و سوار گاو زردش کنند و در رودان و بی کسان بگردانند. گودرز دوم هم زن برادر کشته شده اش را می گیرد و او را هم گل افروز می نامد. این گل افروز هم - که گمان می کند همان گل افروز اوّل است - دلگریخته ( شیفته - پری زده ) می شود. شب و روز یا آبتنی می کند یا دنبال جوی آبی راه می افتد و می خواهد از آب بهره بگیرد و سرانجام شبی می رود و ناپدید می شود. گودرز دوم مدت ها دنبال زنش به هر جا سر می کشد، زنش را نمی یابد، اما دختری همنام و همشکل زن خودش را در دشت زال می بیند و او را به خانه می آورد. این زن هم مثل زن های قبلی نازا است و هر چه نذر و نیاز می کند و با آب و نخل و کته ی گندم پهلو می ساید، باردار نمی شود. او کَهره ی آهویی را با خودش آورده و شب و روز سرگرم این آهوست که نامش کندی ( قندی - مردم ناحیه ی دشتی اکثراً قاف را کاف تلفظ می کنند. ) است و به دست خودش قند در دهانش می گذارد. پس از یکی دو سالی او هم دلگریخته می شود و از خانه ی گودرز شب گریز می کند. زارپولات زن دیگری می گیرد به نام فریال. یعنی در واقع همان زن جوانی که سال ها پیش با شوهرش سوار بر اسبی دزدی به ریگستان آمده بود. پیش از آن هم، زارپولات « نخل گنتاری » را عقد می کند تا زنانش نمیرند یا گم و گور نشوند. فریال آزار می گیرد و به دستور پاسگاه محل تمام وسایلش را آتش می زنند. آتو او را به آسیاب کهنه می برد تا مردم آسیبی به او نرسانند. زارپولات دشمنی قدیمی در رودان دارد به نام فلامرز. فلامرز، زن اوّلش – فرخنده - را که دو پسر به نام های یعقوب و اسفند از او دارد، از خانه می راند. فرخنده به ریگستان می آید و به خیل زنان زارپولات می پیوندد. شبی رودانی ها به ملک زارپولات حمله می کنند و باغش را آتش می زنند. یعقوب و اسفند دستگیر می شوند و زارپولات این دو را در شبی که به کوهستان رفته و چادر زده اند، جلوی چشم مادرشان - فرخنده - می کشد. فرخنده آبستن می شود و پسری به دنیا می آورد که نارس و بیمار به نظر می رسد، پس بچّه را سر راه می گذارد . فریال بچه را پیدا می کند و با خود به بی کسان می برد و بزرگ می کند. گودرز به خواست زن دومش می خواهد خانه ی دیگری در همان عمارات بنا کند. پسر استاد غنی آبادی که حالا مرد میانسالی شده، از راه می رسد و کار را به عهده می گیرد. با همان وسواس پدرش در انتخاب هر قطعه سنگ و هر کمانه ی گچی و ... دو خانه دیگر شبیه به خانه ی اول بنا می کند، با همان پنجدری ها و سه دری ها و پستو ها و راهرو ها. با فرو ریختن بخشی از دیوار پستو ی قدیمی، اسکلت نمد پوش غنی آبادی اول کشف می شود؛ در حالی که تبر - تیشه را به گردنش آویخته اند و ماله ی دسته شکسته اش را با تکه نخی به مچ دستش گره زده اند. بار دیگر خانه و باغ زارپولات آتش می گیرد، بز و گوسفند و اسب ها همگی در آتش می سوزند و نخل ها و لیموها خاکستر می شوند. زارپولات صبح تا شب در باغ سوخته اش قدم می زند و همه ی ناکامی هایش را از چشم فلامرز رودانی می بیند. همه از آن خانه می روند به جز نارنج - دختر زارپولات از آتو - که آخرین بازمانده ی این خانواده است. آتو هم که از قابله گی به مرده شویی رسیده، رفته و ساکن برازجان شده. بُتُل ( سوسک سیاه ) پسری افلیج و کج و کول از خانواده ی فلامرز رودانی خواهان نارنج است و با نِی و دوات نامه های بلند بالا برای او می فرستد، امّا نارنج او را از خود می رانَد. آتو سال ها بعد، روزی زارپولات را در بازار برازجان پیدا می کند در حالی که کور شده و پی ردّی از فریال می گردد. آتو او را به خانه می برد، با او همبستر می شود، به انتقامِ رفتارِ ستمگرانه ی زارپولات با خودش و زنانِ دیگر، زهر خورَش می کندو بعد پشیمان شده، او را به بهداری می رساند. فرخنده پس از سال ها زندگی در خوزستان، وقتی که پسرش یعقوب در جنگ کشته می شود، به شوق دیدن اسفند - بچّه ای که سرِ راه گذاشته بوده - به ریگستان باز می گردد. نوذر - نوه ی زارپولات که در تهران درس می خوانده - در پی یافتن و بازسازیِ گذشته هایش به ریگستان آمده و از هر کسی که چیزی از آن زمان به یاد دارد، پرس و جو می کند، تمام محل هایی را که می داند روزگاری یکی از گل افروز ها در آنجا بوده پی می زند، سفری به خوزستان می کند و از نزدیک با فامی - زنِ جوانِ یعقوب که در جنگ کشته شده - آشنا می شود. بُتُل که پیر شده، برای آخرین بار از رودان به ریگستان می آید تا برای همیشه در کنار نارنج بماند. می رود و جاهایی را که در کودکی در آنجاها بازی و شنا می کرده، یکبار دیگر تماشا می کند و ریگستان را که حالا بزرگ شده و پر از خیابان و ماشین ... و سرانجام یک روز اوّل صبح بیدار می شود و نارنج را در ایوان پنجدریِ گل افروزی مُرده می یابد. این البته شِمایی کُلّی از " ماجرای رمان " است و به صورت خطّی خلاصه شده. در حالی که کُلِّ این ماجرا و ماجراهای فرعیِ بسیار دیگر را، ما تکّه تکّه از زبانِ نوذرِ راوی و دیگر راویانی که برای نوذر شرحِ خاطره می دهند، دریافت می کنیم. ضمنِ این که خودِ این تکّه های پراکنده هم شفاف نیستند و مُدام آدم ها و مکان ها و زمان ها جا عوض می کنند و با هم خِلط می شوند. 3- فُرم: فُرمی که صفدری برای رمانش انتخاب و اجرا کرده، " سیّالیّتِ محض " است. این حرف به معنای این نیست که کُلِّ رُمان را به شیوه ی " جریان سیّالِ ذهن " نوشته، بلکه بدین معنا که در این رمان هیچ چیز، ثابت و شفّاف نیست. به گونه ای که خواننده در مواجهه ی اوّل با رمان سر در گم می ماند. یک جا گفته می شود که زارپولات پس از سال آزاری از رودان به ریگستان آمد، در جای دیگر گفته می شود که کسی درست نمی دانست او از کدام شیگلستانی ( زیرِ گِلِستان ) به ریگستان آمده بود و در جای دیگر می بینیم که با پیرزنی به عربیِ دست و پا شکسته صحبت می کند. گل افروزِ اوّل سرِ زا رفته و جنازه اش تخته بند در گوشه ی حیاط است، امّا زارپولات گمان می کند که رودانی ها او را دزدیده اند و در جای دیگر در بی کسانِ آزار زده، او را به هیأتِ پیرزنی در هم شکسته و رو به مرگ به جا می آورد. زارپولات یعقوب را که در حینِ حمله به باغش دستگیر شده با تیر می زند و می دهد تا تفنگچی هایش جنازه ی او را در پوستِ گاو بپیچند و ببرند رودان، دمِ دروازه ی فلامرز بیندازند، امّا بعد می بینیم که او در جنگ کشته شده و زنش - فامی - در خوزستان از او یاد می کند. مُرده ی زارپولات را، آتو در بازار برازجان می یابد در حالی که خود را خراب کرده و بر پلّه ی دکّان بسته ای افتاده و دیگر بار او را زنده می یابد در حالی که کور شده و به دنبال خانه ی آتو می گردد ... مکان ها هم سیّالند: ریگستان، رودان، بی کسان، شیگلستان، خوزستان ... این ها نام مکان هایی است در رُمان، امّا هیچ یک هیچ مشخصّه ی جغرافیایی را که فقط خاصِّ یکی از این مکان ها باشد ندارد. هر رود یا چشمه یا نیزار یا آسیابی می تواند متعلّقِ به هر یک از این نام ها باشد یا نباشد. حتی کوه بِیرمی هم که فقط در ریگستان از آن نام برده می شود، به دلیل کوچکیِ محدوده ی جغرافیایی، ویژه ی همه ی این مکان هاست. گورستانِ ریگستان هم با گورستانِ بی کسان یا شیگلستان - که خودش به معنای گورستان است - تفاوتی ندارد ... زمان هم سیّال است؛ حال، گذشته ی نزدیک و گذشته ی دور دایم با هم قاطی می شوند، جا به جا می شوند و حتی حوادثِ شان با هم خلط می شود. زارپولات " پس از سال آزاری " به ریگستان می آید و آن عمارت بزرگ و ملک و املاک و باغ ها را بنیان می گذارد، امّا بعد ها فریال " آزار " می گیرد - جایی هم گفته می شود که دردِ باریک ( سِل ) گرفته است - و زمانی دیگر زارپولات به همراه نوه اش - نوذر راوی - به بی کسانِ " آزار زده " می رود. زمانی که ملخِ مصری به ریگستان هجوم می آورد، نوذر هفت هشت ساله است و برای اوّل بار باغ آتش می گیرد و گل افروز گم می شود. جای دیگر همان شبی که ملخِ مصری آمده، گل افروز هم پس از پانزده سال ناپدید بودن پیدایش می شود. زمانی که گل افروز بر می گردد و زانوی گودرز را مومیایی می مالَد، گودرز پنجاه ساله است. گل افروز سر راهش پسرک آواز خوانی را بالای نخلی می بیند که در واقع همان نوذر راوی است، پس گودرز نباید در آن زمان بیش از سی سال داشته باشد ... این سیّالیّت تعّمدِ نویسنده است. و به راستی چه اهمیتی دارد که آن کار ها را گل افروز انجام داده باشد یا گل افروز دوّم یا سوّم یا فریال ... مکان این وقایع هم در ریگستان باشد یا رودان یا بی کسان ... زمانِ هر کدام از این ماجراها هم بیست سال پیش از آن یکی باشد یا ده سال پس از این یک ... صفدری خواسته است آدم هایی را به ما بشناساند که به آب و درخت و اسب و آتش و سنگ، جور دیگری نگاه می کرده اند و دنیایی را باز سازی کند که فقط عطری از آن " در تار و پود جامه های از یاد رفته " به جا مانده است. و به گمان من در این کار موفق بوده است. به عبارتی دیگر می توان گفت؛ در این رمان " لذّتِ متن " حرفِ اوّل را می زند. 4- ساخت: ساخت این رمان چهل تکّه است و حلزونی، که مدام بر خود و در خود می پیچد و این تکّه های رنگارنگ را در هم می تَنَد. تا سرانجام فرشی بافته شود یکپارچه، امّا هزار رنگ. عبارتِ « سه خانه در یک ساختمان » که نویسنده در طول رمان بارها آن را تکرار می کند، به گمانِ من اشاره ای است به حضور سه نسل در این کتاب؛ گذشته ی دور که جوانیِ زارپولات را شامل می شود و گل افروز اوّل و استاد غنی آبادیِ اوّل و کشته شدنِ گودرز اوّل و جوانیِ فریال و آتو و ... گذشته ی نزدیک که میانسالیِ زارپولات و فریال و آتو و ... را در بر می گیرد و کودکی نوذر ( راوی ) و جنگ با فلامرزِ رودانی و کشته شدنِ غنی آبادیِ اوّل و ماجراهای گودرز دوّم با زن دوّمش و آمدن غنی آبادی دوّم و رفتن فرخنده و ... خانه ی سوّم زمان حال است؛ پیری زارپولات و گودرز دوّم و ماجراهای یعقوب و فامی و بُتُل و نارنج و آتو و ... و جوانی نوذرِ راوی که حالا دانشجوست. ساخت رمان ببر بسیار دقیق، میلی متری و مینیاتوری است. هر چیزی سر جای خودش قرار دارد. هر کاری که هر کدام از آدم های رمان انجام می دهند یا هر حرفی می زنند یا هر توصیفی می شود، موجّه است و دلیل دارد. شبیه قالی ریز بافتی است که از مجموعه ی نقش هایی رنگارنگ و در هم تنیده پرداخت شده، هر گُل و هر بُتّه و هر جِقّه و لَچَک و اسلیمی و پازَن و بلبل و سیمرغ و ... گوشه ای از داستانِ این تابلو را باز می گوید. صفدری در زمینه ی ساختِ داستان، بیش از هر چیز به فرمِ قصّه گوییِ ایرانی نظر داشته. در قصه گویی ایرانی معمولاً طرح کلّی بر مبنای شیوه ی حکایت در حکایت است. مثل هزار و یک شب، مثنوی مولوی، سمک عیّار ... و یا مجموعه ی حکایت هاست، مثل هفت پیکر، خسرو و شیرین، شاهنامه ( به ویژه بخش های اساطیری و پهلوانیِ آن ). البته با چند تفاوت عمده و اساسی با این رمان. یکی این که در بعضی از این قصه گویی ها، معمولاً ارتباط چندانی بین حکایات وجود ندارد. به عنوان مثال، در هفت پیکر هیچ ارتباطی بین هفت حکایتی که آن هفت دختر برای بهرام بازگو می کنند وجود ندارد. یا به عبارت دیگر، از " ساختِ داستانی " بی بهره اند. و دیگر آن که شخصیت سازی و فضاسازی در این قصه ها و حکایات کلیشه هایی خشک و بی روح و باسمه ای هستند و به هیچ وجه در خدمت پرداخت ماجرا قرار نمی گیرند. حال آنکه در رمان ببر هر داستانِ کوچک، بخشی مکمل و جدایی ناپذیر از آن داستان بزرگ است شخصیت سازی ها و فضاسازی ها عناصرِ حیاتی رمان هستند. حتی ماجراهای فرعی مثل: ماجرای شاخی و مادرش، گِلبان، خالکوب، پیرمرد سقّا که زیر کامیون می رود، خورشید و سیاه، کوزه گر، معرکه گیری که برای انداختن سکه در استکان آب جایزه می دهد، ماجرای کوچه دَندیل، دختری که در زنبیل نشسته و موهایش را شانه می کشد، دایی دعانویس نوذر و رفتن به داخل چاه برای آوردن جامه و ... گر چه ظاهراً به طورِ مستقیم به بدنه ی رمان وصل نیستند، امّا نهایتاً گوشه هایی از مکان و زمان داستان را می سازند و خواننده را در دریافت بهترِ فضایی که آن آدم ها در آن زندگی می کنند، یاری می دهند. صفدری در شکل دادن به ساخت رمانش، از افسانه ها، مَثل ها و قصه های بومی آن منطقه بهره ی بسیار برده است. آن هم به شکلی نهان و ناپیدا، به گونه ای که خواننده اصلاً تصنّعی احساس نمی کند. به عنوان مثال؛ جایی که دو بازیارِ ( باغبانِ ) زارپولات، به دستور او گل افروزِ جوان را ( که زار پولات به رابطه اش با غنی آبادیِ اوّل پی برده )، سر تراشیده سوار بر گاو زرد می کنند و در بی کسان و شیگلستان می گردانند. سرانجام در کنارِ باغ اناری برای استراحت می نشینند. یکی از بازیارها ( که حالا دارد ماجرا را برای نوذر بازگو می کند ) یک دَم زن را نمی بیند، بلند می شود و به دنبالش می رود. می بیند که زن وارد باغ اناری شده، سرا پا لخت و گیسوانش به پاشنه ی پایش می رسد. زن بر می گردد و به او، که مات و متحیر مانده، می گوید برگرد و گرنه پشیمان می شوی. می رود و در باغ اناری گم می شود. مرد به جای پای زن در شن ها نگاه می کند و متعجب می شود. دیگر نمی گوید که چه می بیند، امّا بی گما ن چیزی که دیده است جای پای آهوست. و این قسمت از داستان به افسانه ای بومی اشاره دارد که پری زادی به شکل آهو در آمده و شهزاده ای را به دنبال خود به باغ اناری می کشاند و ... از طرفِ دیگر به باوری قدیمی هم اشاره دارد که زنِ خطا کار را سر می تراشند و بر گاو زرد سوار می کنند و در کوی و برزن می گردانند تا مایه ی خواری و خفّت پدر و برادرانش را فراهم کنند. نکته ی عمیق تر ماجرا این اینجاست که روزِ اوّلی که زار پولات به ریگستان می آید و یک تنه به شخم زدنِ گورستان کهنه می پردازد، تنها چیزی که با خود آورده یک وَرزایِ زرد است. انگار که این در پیشانی نوشتِ اوست که پیش از آن که عمارتی ساخته شود و گل افروز و استاد غنی آبادی ئی در کار باشد، گاو زرد را با خود آورده تا روزی گل افروز را سر بتراشد و بر آن سوار کند ... در جای دیگر می بینیم که آب خوردنِ گل افروزِ سوّم ( زنِ دوّم گودرز ) از دهانه ی کوزه، به آب خوردنِ مار می مانَد و نیز آبتنی فریال در پشت نیزار، تداعی کننده ی آبتنی پری است. و این هر دو اشاره دارد به افسانه ی مار - پری و نیز افسانه ی عشق و دلگریختگیِ ( شیفتگیِ - پری زدگیِ ) " فایز "، شاعرِ دو بیتی سرای منطقه ی دشتی که زندگی اش با افسانه های بسیاری در آمیخته و صفدری خود در داستان " پریون " آن را بازسازی کرده است. همین طور پرتابِ نارنج به سینه ی نارنج ( دخترِ زارپولات از آتو ) و نیز شکمبه بر سر کشیدنِ پسر خیالیِ فریال برای ناشناس ماندن. که اشاره ای است به افسانه ی هفت دخترِ پادشاه. در آن افسانه دختر کوچکِ پادشاه نارنجش را به سینه ی کَچَلَکِ باغبان پرتاب می کند. شهزاده ای که برای ناشناس ماندن، شکمبه بر سر کشیده و باغبان پادشاه شده و ... صفدری در چندین جای رمان، با افسانه های آهو – پری، مار - پری و نیز ماهی - پری ( شنا کردنِ گل افروز در پهناب و تلاشِ سرباز برای گرفتنِ او ) بازی کرده و به خوبی آن ها را با پیکره ی رمان در آمیخته است. جایی گل افروز به آتو می گوید؛ تو که کَندی نداشته ای که توی خوابت بیاید و دلگریخته ات ( شیفته ات - پری زده ات ) کند. و این دلگریختگی های گل افروز ها و فریال و ... با فرهنگ چند سویه و چند لایه ی منطقه ( دشتی، عربی، آفریقایی .. ) به خوبی پیوند خورده است. در این میان اما، ماجرای تشییع جنازه ی ساختگی میم - دال یا میدال و حضورِ دربان و سیاهپوش و پشکل خور، وصله ای است ناجور و ناهماهنگ که هیچ ارتباط منطقی با پیکره ی رمان برقرار نکرده و متأسفانه در ساخت یکدستِ داستان خلل ایجاد کرده است. این تکّه ظاهراً فقط بهانه ای بوده برای ایجاد " تمهید روایت ". و به همین دلیل هم در ابتدای رمان، روایت و سپس ناپدید شده و در طول رمان دیگر هیچ اثری از آن به چشم نمی خورد. در حالی که اصلاً نیازی به چنین تمهیدی نیست. بهترین " تمهید روایت " برای رمان ببر، که در بطن رمان هم وجود دارد، همین است که نوذر پس از سال ها برایِ بازیافتِ روزگارِ از یاد رفته و نیز در جستجوی هویّت گم شده، به ریگستان باز گشته و از همه پرس و جو می کند. از بدِ حادثه هم این تکه در ابتدای رمان قرار گرفته و به دلیل ناهمگونی با بخش های دیگر، توی ذوق خواننده می زند. به گمان من صفدری می تواند با حذف این بخش در چاپ های بعدی، خللی را که در یکپارچگی ساخت رمانش پدید آمده، برطرف کند. ماجراهای مرده شویخانه و نقل های آتو و جدل هایش با راوی و شاتو هم به راحتی با تشییع جنازه ی واقعیِ فریال پیوند می خورد. 5- فضا سازی: داستانی که آدم ها، مکان ها، زمان ها و همه چیزش - حتی اسب و آهو و پرنده و چرنده اش - سیّال و سیّارند و هیچ چیز ثابتی در آن وجود ندارد، باید در فضایی وهمناک و مالیخولیایی سیر کند. و صفدری در ساخت و پرداختِ چنین فضایی با چیره دستی تمام از عهده برآمده است. این فضا سازی از اوّلین سطر رمان شروع به شکل گیری می کند: « همین پار و پیرار از سامان ریگستان تا رودخانه ی " رودان " روی زمین پر از مردار شده بود. آزار آمده بود و می کشت، هیچ کس نان از دست دیگری نمی گرفت، نان را بر روی سنگ می گذاشتند و دیگری بر می داشت می گریخت در کوچه ها ... ». و در پاراگراف دوم نوذرِ راوی در یک صبح آزاری از خواب بیدار می شود و با شگفتی در می یابد که هنوز زنده است. پیش تر که می رویم، به کیسه ای می رسیم پر از دکمه. دکمه های رخت های مردگان ... و بعد آرام آرام تابوها رخ می نمایند؛ بی حرمتی به نان، آتش زدن ناندان حصیری فرسوده ( به جای در رود انداختنِ آن )، نان پوش کردن کودکان بیمار، ریختن جو و گندم در دامن زائو ی بیمار تا اسب بیاید و از آن بخورد، ریشه کن کردن درخت سبز( آن هم درخت مقدّسِ کنار- سدر )، بهره خواستن از آب - رود - باران، عقد کردن نخل برای مردی که زن یا زنانِ قبلی اش زود مرده اند، شکستن و افتادن بی دلیل کوزه که بد شگون است، بوسیدن پشت چشم که دوری و سر گردانی می آورد، شکسته شدن آینه کسی، وَهمِ کوهستان، سر پیچی بی دلیل اسب از فرمانِ صاحبش، افتادن لانه ی گِلیِ پیله سوک ( پرستو - که در سوک دیوار و سقف پیله می سازد )، که ممکن است دودمانِ کسی را به باد دهد، گم کردن مهره ی کم نظیری که کسی در جوی آبی پیدا کرده، انداختن چند دانه ریگ در پشت دیوار خانه تا مرگ راه آن خانه را یاد نگیرد. ... مجموعه ی رنگارنگی از این تابو ها و باور های کهن بومی که ریشه در فرهنگ چند گانه ی منطقه دارد - و در مقدمه ی این نوشته به آن فرهنگ ها اشاره شد - فضایی را می سازند که در آن، دلگریختگی و شبگریزی کردن یگانه مَفّری است که زنان به وسیله ی آن عصیان خود را اعلام می دارند. عصیان علیهِ دنیایی که فقط مردان مجازند برای روابط حاکم بر آن، خط و نشان بکشند و تعیین تکلیف کنند. و در این فضاست که " هر زنی به خانه اش [خانه ی زارپولات] می آمد، هنور حنای دستش نرفته، یا شبگریز می کرد یا به سر نوشت آتو گرفتار می شد. » آتویی که « اوّل بی بیِ خانه بود، کم کم پشت دار قالی نشست. » و سرانجام کارش به دایه گری ( قابله گی ) و مرده شویی کشید. و حتی در پایانِ عمر هم ، وقتی زارپولات را پیر و کور پیدا می کند و به خانه می برد و زهر به خوردش می دهد، دلش به حال او می سوزد و به بهداری می رساندش. 6- شخصیت سازی: در رمان ببر ظاهراً داستان حولِ محورِ مردان شکل می گیرد، مردانی مثل زارپولات، نوذر راوی، استاد غنی آبادی، گودرز دوم و ... اما به مقوله ی شخصیت سازی که می پردازیم، شخصیت زنان را بسیار پر رنگ تر و تعیین کننده تر می یابیم. تا حدی که بی هیچ گزافه ای می توانیم بگوییم محور اصلی رمان، زنان هستند. نویسنده چنان شخصیت جذّابی از گل افروز ها، فریال، آتو، شاتو، فرخنده، نارنج و فامی ارائه داده است که علا رغمِ داد و فریاد و گرد و خاکی که زارپولات به راه می اندازد، خواننده ی تیز بین به فراست در می یابد که این زنان هستند که در هر مورد حرف آخر را می زنند؛ جنگ و کینه تمام نشدنی بین خاندان زارپولات و خاندانِ فلامرز رودانی بر سر فرخنده است. نشانه ی پایان یافتن روزگار تلخی ها و ناامیدی ها و شکست های زارپولات، آمدن فریال است به ریگستان و قدم گذاشتن خوش یمن اسبش در زمین او. و باز اولین نشانه ی سپری شدن روزگار خوشی زارپولات، رفتن گل افروز است که به قول آتو؛ « گل افروز که از خانه ی زارپولات رفت، باغش از کم آبی خشک شد و خانه و زندگی اش آتش گرفت و از بین رفت. » عشق و جنون گودرز هم با آمدن و رفتن گل افروز اوست. همه ی هَمّ و غَمِ نوذر راوی و نارنج، یافتن ردی از گل افروز است. بُتُل فقط به امید دیدن گوشه ی چشمی از طرف نارنج، مو سپید می کند. زارپولات در پایان عمر، پیر و کور به برازجان آمده به امید یافتن ردی از آتو و گورِ فریال. و سرانجام با مرگ نارنج – که آخرین بازمانده است – داستان به پایان می رسد. یعنی در واقع همه ی سر فصل های رمان، با زنی آغاز می شود یا پایان می یابد. اما نکته ای که در خصوص شخصیت سازی این داستان بیش از هر چیز دیگر به چشم می آید، نبود سخصیت منفی است. حتی زارپولات با آن رفتار و کردار خشن و بدوی، شخصیتی منفی یا منفور نیست. نویسنده شخصیتی از او می سازد که علا رغم خودخواهی ها و ستمگری هایش، خواننده هیچ نفرتی از او پیدا نمی کند، با او مأنوس می شود و نهایتاً او را آدمی گرفتار در چنبره ی عرف و رسوم و عاداتِ اقلیم و زمانه اش می یابد. شخصیت سازی ها در کل رمان، دقیق و با محاسبه صورت گرفته. آدم ها همه زنده، ملموس و در دسترس هستند. شخصیت، فیزیک، لباس و دیالوگ هر آدم کاملاً هماهنگ است. از شخصیت های اصلی مثل زارپولات، نوذر، گودرز، غنی آبادی اول و دوم، گل افروزها، فریال، آتو، فرخنده، نارنج و فامی گرفته تا شخصیت های فرعی مثلِ شاتو، بُتُل، مرد خالکوب، گِلبان، پیرمرد گورکن، سرباز، جاندار، فلامرز، دایی دعا نویس نوذر، شاخی، مادر شاخی، استاد کوزه گر، خورشید و سیاه، اسفند، بازیارها و تفنگچی های بی نام و ... همگی با دقت و ظرافتی مینیاتوری – شخصیت سازی شده اند. شاید نیازی به این توضیح نباشد که شخصیت سازی ها همگی غیر مستقیم انجام گرفته؛ یعنی هیچ گاه به طور مستقیم به خلق و خو، شکلِ فیزیکی یا نوع لباس آدم ها – جدایِ از روند ماجرا و داستان – اشاره ای نشده، بلکه در حین عمل داستانی، خواننده به لباس، فیزیک، خلق و خو و افکار آدم ها پی می برد و در ذهن خود شخصیت شان را تجسم می بخشد. 7- زاویه دید، روایت: زاویه دید – و به تبع آن – نوع روایت در این رمان « ترکیبی » یا به عبارت دیگر « مختلط » است. داستان در ابتدا از زاویه ی دید « دانای کل » روایت می شود: « همین پار و پیرار از سامان ریگستان تا رودخانه ی " رودان " روی زمین پر از مردار شده بود. » تا می رسد به نوذر – که راوی اصلی داستان خواهد شد - و شگفتی او از زنده یافتن خود پس از بیداری در هنگامه ی کُشت و کشتار آزار. از اینجا دیگر زاویه ی دید از« دانای کل » به « سوم شخص محدود » تغییر می یابد، سوم شخصی که محدود به منظر نوذر راوی است. داستان که پیش می رود، به جاهایی می رسد که باید گذشته ی ریگستان و زارپولات و گل افروز ها و استاد غنی آبادی و ... ساخته شود؛ گذشته ای که نوذر هنوز به دنیا نیامده بوده و یا پسرکی بیش نبوده و نمی توانسته به روابط پنهان آن آدم ها پی ببرد. در اینجا نویسنده تمهید دیگری به کار می برد؛ یعنی از روایات راویان دیگر سود می جوید، راویانی که خود در آن گذشته ها حضور فعال داشته اند. زمینه و بهانه ی طرحِ این روایات نیز در بطن داستان موجود است؛ نوذر پس از سال ها به ریگستان باز گشته تا گذشته ی خود و پدر و پدر بزرگ و زن های متعدد آن عمارت ویران شده را واکاوی کند. زنانی که به آهو – پریان قصه های روزگارِ کودکی اش ماننده اند و چندان زمینی نمی نمایند. گذشته هایی که آن چنان از دسترس دور شده اند که با قصه ها و افسانه ها در آمیخته اند. حال چگونه باید شِمایی از آن گذشته ها به دست آورد؟ از طریق نشستن پای صحبت راویانی که در آن روزگار حضور مستقیم داشته و خود یک پای آن ماجراها بوده اند. راویانی متعدد که هر کدام گوشه ای از ماجرا را باز می گویند و نویسنده با کنار هم چیدن این قطعه های پراکنده ی روایت، داستان را ذرّه ذرّه شکل می دهد. در نحوه ی اجرای روایت نیز صفدری از نوع روایتِ قصه ها و افسانه های ایرانی سود جسته است. چنان که مثلاً در هفت پیکر هم دختری که قصه ای را برای سر گرم کردن بهرام روایت می کند، از روایت راویانِ دیگری سخن می گوید که خود در بخشی از آن ماجراها نقش داشته اند یا بازگو کننده ی آن روایت برای شخص دیگری بوده اند. و این بر می گردد به شاخصه ی اصلی قصه گویی ایرانی و شرقی؛ یعنی شیوه ی حکایت در حکایت. 8- نثر، لحن، دیالوگ: مولفه ای که صفدری بیش از دیگر مولفه های داستان بر آن پای فشرده، نثر این رمان است که کاملاً شاخص است و اولین چیزی ست که نظر هر خواننده ای را جلب می کند. صفدری اصرار تام و تمامی در فارسی نویسی دارد، البته نه فارسی نویسی ساختگی و من درآوردی یا نبش قبر واژگانِ متروک و فسیل شده، بلکه فارسی ئی که ریشه در گویش بومی منطقه دارد؛ منطقه ای که زادگاه نویسنده است و داستان نیز در آن رخ می دهد. و همانگونه که در مقدمه ی این مطلب اشاره شد، با وجود تهاجم همه جانبه ی رادیو و تلویزیون برای یکسان سازی گویش ها در سراسر کشور، هنوز در بسیاری از جاها – از جمله منطقه ی دشتی و غرب استان بوشهر و شرقِ هرمزگان – می توان فارسی خالص و بکر کهن را با گوش های خود شنید. واژگانی که صفدری به وفور در داستان به کار می برد – و بسیاریشان ممکن است برای خواننده ی غیر بومی نامأنوس باشد – اکثراً هنوز در زبان آن مناطق کاربرد دارند و به عنوانِ مثال: ُبنتو ( عمق )، سامان( منطقه )، هشتی( حیاط )، سَرا ( خانه )، جامه ( لباس )، رُخ ( بال ا)، پیکر ( بدن )، چرخه ( دایره )، باهاشت ( استبل )، پساورد ( عاقبت )، نیست همتا ( بی نطیر )، پلارده ( هذیان )، رُسته ( طناب )، دایه گر( قابله )، دلگریخته ( حیران – پری زده )، یافت کرد ( متوجه شد )، درهم کردن یا در هم زدن( قاتی یا مخلوط کردن )، وارَهاندش ( تکیه اش داد )، دیدار آمدن ( پیدا شدن – به دید در آمدن )، دیداره ( تماشایی – جذاب )، دوش ( دیشب )، پرندوش ( پریشب )، پوشن ( رختخواب )، سوک ( کُنج – زاویه )، دستگیره ( مشعله )، خَمِش ( انحنا )، ندیدار ( پنهان )، وَهیچره ( جیغ بلند )، خاکستان ( قبرستان )، پساپس ( عقب عقب ) پروایی نیست ( اشکالی ندارد )، جُمبول ( دو قلو )، کُپوک ( آلونک ) ... هیچ کدام از این کلمات ساختگی نیستند. تنها جایی که نویسنده دست به جعل زده، ساختن افعال ترکیبی است، مثل: می نرما گردانید ( نرمش به اضافه ی گرداندن )، می پریشادوید ( پریشان شده به اضافه ی دویدن )، می خُرناشیهید ( خُرناس کشیدن به اضافه ی شیهه کشیدن )، می نرماپوشاند ( نرمش به اضافه ی پوشاندن ) و ... به هر حال در خصوصِ نثر باید گفت بارزترین وجهِ آن فارسی نویسی است و پرهیز از به کار بردن واژگانِ بیگانه. لطف کار نیز در این است که این فارسی نویسی ساختگی نیست و توی ذوق خواننده نمی زند، چرا که این نثر با استفاده از امکانات گویش بومی ساخته و پرداخته شده و چنین کاری در دوره ی معاصر به ندرت اتفاق افتاده است. در دو جای داستان نیز که کلمات عربی به عمد به کار رفته، هدف نویسنده دست انداختن شیوه ی نامه نگاری اداری است ( صفحه ی 48 – گزارش پاسگاهِ ژاندارمری که پر از کلمات مجعول شبه عربی است )، یا دست انداختن شیوه ی نگارش اُدبا و فُضلای دانشگاهی ( صفحه ی 235 – معانی و الفاظ دقیق و ... ). نویسنده از بازی های زبانی نیز سود می جوید که با طنزی ظریف همراه است؛ از جمله در مورد اسم اشخاص یا مکان ها. مثلاً میم. دال به میدا یا میدال تغییر می یابد. یا ژاندارم از همان ابتدا به تقلید از گویش عامیانه جاندار نامیده می شود. پشکل خور هم می شود اسمِ کسی که در حال مستی، پشکل را با پسته عوضی گرفته و از آن می خورد. شیگلستان هم که اسم دهی در آن منطقه است، خود به معنای زیرِ گِلِ ستان یا به عبارتی گورستان است. بی کسان نیز تقریباً در همین حدود است. کسی که تازه از سربازی بر گشته، همه جا فقط با نامِ « آن که تازه از سربازی واگشته بود »، خوانده می شود. زارپولات نیز تحریف یا تصغیر زایرپولاد است، که اسم پولاد برای مردی عرب هم خالی از مطایبه نیست. همچنین نام بُتُل که به معنای سوسک سیاه است. نارنج هم دختری ست که نارنج به سینه اش پرتاب می شود. لحن داستان را به سه نوع متفاوت عمده می توان تقسیم کرد: لحن راویِ دانایِ کل که سرد و خشک فقط وقایع را گزارش می کند. لحن اهالی بومی منطقه که ساده، معصومانه و به نوعی مرتبط با تابو ها و عناصر متافیزیکی است. و سرانجام لحن نوذرِ راوی و غنی آبادی – که غیر بومی است - . لحن اهالی بومی اگر چه در یک رده دسته بندی می شود، اما یکسان نیست و هر کسی لحن خاص خودش را دارد؛ از زارپولات گرفته – که تحکّم می کند - ، تا آتو که هم دلسوز و مهربان است، هم لوند. تا فریال و گل افروز دوم که کودک و معصومند ( همین طور فامی و تا حدودی نارنج ). و بُتُل که عاشقی مفلوک و از همه جا رانده است. و پیرمرد گورکن که بهشتِ اَمنش گورستان است و هنوز در حسرت جوانی اش، پی گوش شنوایی می گردد تا کمی دردِ دل کند. و مرد خالکوب که نیمچه مجنون آواره ای است و دنبال دردسر می گردد. و گودرز دوم که در پخته گی به بیهوده گی رسیده و ترجیح داده کراواتش به جای بالا تنه چند صباحی هم پایین تنه اش را آذین کند. و فرخنده که تجسم ستم کشی زن سنتی ایرانی است. و ... نوذر راوی ( نه نوذر کودک ) بومی یی است تحصیل کرده که سالهای متمادی از زاد بوم به دور بوده و نگاهش به همه چیز و همه کس کاملاً متفاوت از دیگران است ( و به نوعی پرهیبی از خود نویسنده است. ) استاد غنی آبادی اول، جنون آفرینش دارد؛ نقاشی است در جدال دایمی با نقشی که خود می آفریند، با وسواسی غریب باید جای هر سنگ و هر آجر و هر کمانه ای را مشخص کند، به عشق سخن گفتن با تکه سنگی یا چانه ی گچ می خورد، می آشامد، می خوابد و بر می خیزد ... دیالوگ ها هم از همین لحن ها تبعیت می کنند و اغلب مایه ای از طنزی پنهان نیز با خود دارند. گفت وگوی بین آدم های داستان بسیار دقیق و همخوان با موقعیت های داستانی است و پیداست که نویسنده با وسواس تمام روی این دیالوگ ها کار کرده و آن ها را با ظرافت در دهان شخصیت ها جای داده است. برخی از این گفت وگو ها چنان طبیعی و با دقت در جای خود نشسته اند که فحوای کلی شان تا مدت های طولانی در ذهن و یاد خواننده باقی می ماند؛ مثل گفت و گوی بین زارپولات و پیرزن در گورستان کهنه بی کسان. یا گفت وگوی نوذر کودک و جاندار با گل افروز در پهناب پایین دست آسیاب. یا گفت وگوی آتو و فریال بر سر چاه آب، گفت وگوی بُتُل و نارنج در پایان کتاب، گفت وگوی استاد کوزه گر و مرد خالکوب، گفت وگوی بچه های شیگلستانی با گل افروزی که مثل گورکنک تپه های شنی را حفر کرده و در یکی از کپوک ها ساکن شده، گفت وگوی گودرز و گل افروز در صفحه 342، گفت وگوی نوذر و فامی ... بد نیست این نکته را هم یادآور شویم که متاسفانه به دلیل وجود غلطهای چاپی فراوان، در بعضی جاها خواننده سردرگم می ماند. مثلاً جایی که" فریال " تبدیل به "فریاد " می شود، جمله کاملاً نامفهوم می شود و خواننده نمی داند این را به حساب بازی زبانی بگذارد یا چیزی دیگر. چند جا هم از دست نویسنده در رفته؛ مثلاً در صفحه 313 سطر 14 [ نوذر سوار بر اسب شد. ] به جای نوذر باید زارپولات نوشته می شد، چون در جمله ی بعد نوذر پا روی پای زارپدلات می گذارد و پشت سرش سوار می شود. در صفحه 402سطر 12 [ بُتُل گفت دیگر پاهام جان ندارند.] به جای بُتُل باید نارنج نوشته شود. در صفحه 121 هم سطر 9 و 10 [ که از روی گرزهای نخل ... ] اشتباهاً دوباره تایپ شده ... 9- تِم (جانمایه): صفدری در این رمان دو تم اصلی را دستمایه ی کار قرار داده؛ یکی ساختار قدرت بی مهار و لگام گسیخته ی مرد سالاری، و دیگری عشق ممنوع و عاصی زنان. اولین تم که نشان دادن قدرت مطلقه ی فردی است - و خود نویسنده هم در مصاحبه ای به آن اشاره کرده - با بنیان گذاری امپراتوری نیم وجبی زارپولات شکل می گیرد. زارپولات چون مردی است خود ساخته، دلیر، گردن کلفت و ذاتاً خشن و مستبد، به سرعت موفق می شود جایی ( گورستان کهنه ی ریگستان ) را به تصرف خود در آورد. عده ای بومی و غیر بومی را استخدام کند و در عرض چند سال امپراتوری کوچکش را بنیان نهد. به دست گرفتن قدرت و تشکیل حکومت در جوامعی مشابه ما، مستلزم دارا بودن چند ویژگی است؛ یک، داشتن خصوصیاتی فردی ئی مثل جسارت، بی رحمی، هیبت ظاهری، قدرت تحکّم کردن، خودخواهی مطلق در هر موردی و... دو، داشتن یا به دست آوردن ثروت. سه، داشتن قدرت نظامی. زارپولات که ویژگی اول را به طور تمام و کمال داراست، ویژگی های دوم و سوم را نیز - در سایه ی ویژگی نخستین - به دست می آورد. یعنی ابتدا ثروت و ملک و املاکی برای خود فراهم می کند و سپس شروع می کند به استخدام کارگر و بنا و باغبان و تفنگچی 10 و آدمی است که همیشه و در هر جا حرف اول و آخر را می زند. بی رحمیِ این آدم تا حدی است که دستور می دهد شکم خواهرش ( عمه گودرز ) را بدرند تا مطمئن شوند که آبستن نیست دو پسر فلامرز را جلوی چشمِ مادرشان ( فرخنده، که حالا زنِ خودش است ) می کشد، استاد غنی آبادی را که به« اموالش » دست درازی کرده؛ زنده توی دیوار می گذارد و خودِ "اموال " را هم سر می تراشد و در کوی و بَرزَن دوره می گرداند. و این بی رحمی تنها زمانی فروکش می کند که پی می برد هر کس به نوعی از او نفرت دارد، تنها پسرش ـ گودرز ـ بی زاد و رود است و در میانسالی به بیهوده گی رسیده، زنانش یکی پس از دیگری شبگریز می کنند و ناپدید می شوند یا دلگریخته و مجنون مثل اشباحی سرگردان شب و روز جلو چشمش راه می روند و پلارده گویی می کنند. باغ و خانه و زندگی اش در آتش کینه توزی های رقیب و دیوانگی های خود و زنانش می سوزد و خاکستر می شود. و این در واقع به نوعی کوچک شده ظهور و سقوطِ حکومت هایی است که در طول ِ تاریخ ِ چند هزار سالۀ ما، هر کدام چند صباحی بر خرِمراد سوار بوده اند و تاخت و تاز می کرده اند . همه هم ـ به جز آنان که سلطنت را به ارث می برده اند ـ دارای آن ویژگی ِ اوّل بوده اند و از قبل این ویژگی، گروهی را به دور خود جمع کرده وسپس به فراهم کردن دو ویژگی دیگر پرداخته اند. بی رحمی این قبیل آدم ها که زبانزدِ خاص وعام است، از دست و پا و زبان و بینی بریدن ها تا میل به چشم کشیدن ها و شکم دریدن ها و اَخته کردن ها و زنده توی دیوار دفن کردن ها و از کلّه آدم مُناره بر پا کردن ها و ... تشکیل حرمسرا هم در این قبیل حکومت ها، از جمله لوازمی بوده که بی آن اسباب بزرگی جمع نمی آمده و ناقص و معطّل می مانده. و سرنوشت تلخ زنان حرمسرا - که تنها چند صباحی سوگلی و عزیز کرده بوده اند و سپس برای همیشه به گوشه ی زندان بزرگ خود فرستاده می شده اندتا در خاموشی و فراموشی بپوسند - از جمله تراژیک ترین بخش های تاریخ سرزمین ماست که اغلب دیده نشده و به جز مواردی بسیار جزئی - مثل بخش کوچکی از رستم تواریخ - کسی ذکری از آن نکرده. تم دوم رمان ببر، زندگی همین زنان حرمسراست. زارپولات هم در حدّ وسع امپراتوری فسقلی اش، حرمسرای کوچکی برای خود ترتیب داده است. با آمدن هر سوگلی جدیدی، سو گلی های قدیم پس رانده می شوند تا پشت دار قالی بنشینند یا به گاو و گوسفند رسیدگی کنند و در نهایت هم اگر کارشان به قابله گی و مرده شویی کشید، چه باک؟ آن هم در مورد زنانی که همه نازایند، یا در واقع نمایشگر عقیم بودن خان هستند. و نهایتاً این که قدرت مطلقه فردی، نازا و بی عقبه است. زنان حرمسرا زارپولات برای گریز از این زندان تنگ، چند راه پیش رو دارند؛ یا روی آوردن به عشقی ممنوع ورفتن به سوی کسی که با او احساس همدلی و همزبانی می کنند. که این راهی پر مخاطره است و سرانجامی بسیار تلخ دارد؛ ( گُل افروز دوّم ). یا به دنبال سرنوشتی نامعلوم، شب گریز کند و خود را برای همیشه گم و گور کند؛ ( گل افروز سوم ). یا دلگریخته شود، شب و روز در پی آبتنی و بهره خواستن از آب باشد، چون مُستسقی بیاید و سیراب نشود، راه برود و پلارده بگوید و حَرَجی بر او نباشد، نوعی جنون خود خواسته – که البته همه ی اسبابش هم مهیاست -؛ ( گل افروز سوم و هم چهارم ). یا نومید از آدم و آدمی زاد، همکلامی و همنشینی چیزی غیر آدمی را برگزیند؛ کهره ی آهویی، بُزی، اسبی، نخلی، مرغی، تکه سنگی، مهره ی شکسته ای، پیاله ای، تکه شاخی، دوکی، چراغ لاله ای، جامه ی کهنه ای ... اَنگ شیرین عقلی را به جان بخرد، سر در لاک خود فرو برد و روزگار بگذراند، ( فریال و هم گل افروز چهارم ). یا به سرنوشت موجود تن در دهد و دَم بر نیاورد تا جریان قضا، به دریا بیندازدش یا به کوه؛ ( آتو و گل افروز اوّل و بعد ها نارنج ). زنان اگر چه بی بی خانه اند و در خانه حرف اول را می زنند، اما بی بی بودنشان تا زمانی است که اوّلاً « حرفِ اوّل » شان از حدود مسائل آشپزخانه و آغل و استبل فراتر نرود و ثانیاً پایشان را از گلیم شان درازتر نکنند. برای این بی بی البته هر کاری می توان کرد؛ هم عمارتی بزرگ می توان ساخت برای دلِ او، هم کبریت می توان کشید زیرِ هر چه که هست. چون این بی بی هم شیرینِ خسرو است و هم ایازِ محمود. و اگر پا از گلیمش درازتر کرد، می توان دو پایش را به دو اسب بست و دو شقّه اش کرد. موفقیت نویسنده در این جا، به گمان من، در این است که این دو تمِ محوری را که دارای رویکردی تاریخی – اجتماعی اند، چنان در بطن ماجراهای زنده و جاندار رمان در هم تنیده که در لایه ی اول داستان اصلاً به چشم نمی آیند. خواننده داستان را می خواند و در جذبه ی ماجرا هایی رنگین و دلچسب غرق می شود. تنها پس از پایان یافتن داستان و بستن کتاب است که به آن می اندیشد و در لایه های پنهان داستان، این تِم ها و رویکرد هایشان بر او مکشوف می شود. طنز ظریفی که در تار و پود داستان – به ویژه در دیالوگ ها – تنیده شده نیز، به این پنهان ماندن تم های اصلی کمک می کند.

خوانش « یادداشتی بر شعری از روجا چمنکار »

2009-09-17T09:27:00.000-07:00

خندیدن گاه گاه کسی که دارد می میرد
یادداشتی بر شعری از روجا چمنکار

کافه بخوانید
روجا چمنکار

درست مثل کسی که وارونه دره های عمیقی دارد
وارونه ی کسی شدم که تمام زندگی ام نبود
ماه
ماهی
وخورشیدی که به موقع پشت کوه نمی رود
تا شبانه عاشقت شوم
با جزیره ی دردی توی تنم
نم
نمِ خاکستر نفرین خدایان بر نیمه ی چپم و
نهراسم از کوزه های شکسته تان.
سیا و سفید نیم رخی با فنجانی شکسته
و دوستت
دوستت
دوستت دارم ریخته روی میز
ابتدای کافه بخوانید
مردی با حرف های عاشقانه
مرا از رحم مادرم دزدید
درست مثل کسی که بر لوح های گلی سومری چیز عجیبی دیده باشد
آب از سوراخ های گوش و بینی ام می زند بیرون
و تو هم مثل کابوس های سحر گاه من هی بیا و برو
مثل خندیدن گاه گاه کسی که دارد میمیرد
زندگی ام را به عکس گرفته ای
که وارونه ظاهر مگر می شوم!
چاپم کنید بر تابلو های بین راه
خط
خطر ریزش نفرین خدایان
ریزش کوه
وچشمانی که هیچگاه صاحبش پیدا
نه نمی شود
شب مثل کسی که از خودش بیزاراست
فاصله بگیرد از ستاره ها و ماهی
که هیچگاه هنگام ملاقات با تو گرد نمی شود
تا شبانه عاشقت شوم
با همیشه ی خطر ریزشت بر نیمه ی چپم.
درست مثل فنجانی لب شکسته ام
و لطفامواظب خونی که در رگهایتان جریان دارد باشید
درست مثل بیزارباش های بیدار باش دختری که
هی قدم زدم
هی قدم زدم
هی قدم زدم توی
کاسه کوزه ی تاریخی
که از ماه گردش فاصله می گرفت
ابتدای این جاده نه
ابتدای این دریا نه
ابتدای این کافه بخوانید
زنی دلش میخواهد بخوابد و
کابوس نبیند.

***

وارونه گی چیست ؟ و چگونه اتفاق می افتد ؟ در کجا ؟ و چه شکلی است ؟ شاید وارونه گی یک حالت باشد . یک وضعیت روحی . چیزی شبیه به عدم تعادل . یک بحران : وارونه ی کسی شدم . اینجا شعر به یک مابه ازاء بیرونی اشاره می کند . نسبتی در بیرون . ولی تو هم باید یک جور وارونه باشی / یا شده باشی . باید دره های عمیقی داشته باشی آن هم وارونه . وارونه گی یک استعداد درونی است که فرد را قادر می کند در شرایطی خاص دچار بحران شود ... مثلا عاشق بشود . واضح است که شعر امری انضمامی است . این حرف را برای تاکید می گویم . بنابراین درون مایه های آن از تجربه و عمل برمی آیند . از همین رو حضور انسان و جسمیت او در رابطه امری اجتناب ناپذیر است . دره ها / عمیق / وارونه / جزیره / درد / ماه / ماهی / گرد / شبانه / کوه / پشت کوه / و . . . همگی ما را به زیبایی به بدن ارجاع می دهند. اما وارونه گی چه شکلی است. از مفهوم انتزاعی زمان حرف بزنیم . زمان با حرکت شکل می گیرد . این دو نه تنها به هم وابسته اند ، بلکه اساسا یکی اند . وارونه گی در زمان یعنی وارونه گی در حرکت ، با یک نگاه ساده انگارانه شاید رفتن به گذشته را تداعی کند . تصور عینی آن مثلا آدمی را در نظر بگیر که عقب عقب راه برود. در نظم های دوتایی که فکر و زندگی ما را تا حالا شکل داده است . وارونه گی امری تقارنی نیز هست . مثل تصویری در آینه . مجنون و عاقل و . . . عشق رمانتیک محصول مرد سالاری است . وقتی که قاعده ها وضع شدند . مرزها کشیده شدند و خطوط قرمز پررنگ رفتارهای آدمی را کنترل کردند ، عمل طبیعی و برخورد آزاد بین زن ومرد به مثابه ی گناه تلقی شد . با این نظرگاه زندگی مسیری است که ازگناه شروع و به دوزخ ختم می شود . بیتوته ی کوتاهی ست جهان در فاصله ی گناه و دوزخ ... بعد هم که مثلث دین / قدرت / جنسیت به وجود آمد . میشل فوکو این مثلث را مثلث ممنوع می داند که ورود انتقادی به آن عرصه ها ، نظم موجود را به چالش می کشد . گرانیگاه این مثلث همان مسئله ی قدرت است . قدرت سیاسی – اقتصادی که دو وجه دیگر را به درون می کشد و می بلعد . اعتراض به آنچه که هست و هجوم به باورهای سنگ شده که جلو حرکت و فعالیت جامعه را گرفته با اثر هنری میسر می شود . بدیهی ست که کار هنری یک وجه مهم اندیشه گی نیز دارد و به تعبیری به نوعی فلسفه ورزی هم هست . بنابراین هنرمند با کار هنری است که فرهنگ می سازد . فروغ با نوشتن رابطه و از رابطه و به منظور آشکار نمودن چهره ی انسان بود که موجد فرهنگ شد . وگرنه رفتارها به تنهایی تعیین کننده نیستند . از این روست که به قول هلن سیکوس نوشتار زنانه اهمیت ویژه دارد . و خورشیدی که پشت کوه نمی رود تا شبانه عاشقت شوم با جزیره ی دردی در تنم نم نم خاکستر نفرین خدایان بر نیمه ی چپم و نهراسم از کوزه های شکسته تان . چرا شب ؟ چرا شبانه؟ تاریکی؟ می بینیم مرزها تعیین کننده اند . عشق امری ممنوع است که باید در تیرگی و ظلمت اتفاق بیقتد . در شب . در شب پوشیده بشود و پنهان بماند تا نفرین خدایان که بر نیمه ی چپ – بر دل / قلب – حک شده ، اثر نکند . شاید خدایان هم شب ها خسته شوند و بخوابند اما این خورشید چرا به پشت کوهش نمی رود ... نمی رود و جزیره ی دردی درتنم پیچ می خورد . بالا و پایین می رود و همه جایم را فرا می گیرد . وارونه می شود . وارونه می شوم . و اما این جزیره اول یک گوشه برای خودش نشسته . تنها و منزوی . آتش فشان خاموش که فراموش شده ... بعد یک مرتبه گر می گیرد . آتش میزند . تا جادوی خدایان – گناه – باطل شود . و ترس بریزد و زایل شود . کسی که فنجانش شکسته است ، چاره ای نداشته که وارونه ی کسی بشود که وارونه اش نبوده . – سرنوشت اش این بوده که مردی با حرف های عاشقانه فریبش دهد . دزدیده شدن از رحم مادر از قسمت های بسیار درخشان این شعر است با یک قدرت تعمیمی . این قسمت از شعر به روان ناآگاه جمعی زنان و تجربه ی تاریخی آن ها نیز اشاره دارد . و در ادامه به خوانش الواح گلی سومری می رسد . امری که جریان تاریخی ای مورد اشاره را کامل می کند . و این سطر های عجیب آب از سوراخ های گوش و بینی ام می زند بیرون و تو هم مثل کابوس های سحرگاه من هی بیا و برو مثل خندیدن گاه گاه کسی که دارد می میرد .
در قسمت بعدی من سطرهای : زندگی ام را به عکس گرفته ای که وارونه ظاهر مگر می شوم را نمی پسندم . بوی تصنع می دهد . عکس / وارونه / ظاهر / این کلمات در دایره واژه گانی معمول و آشنایی قرار دارند که بارها تکرار شده اند و دیگر جاذبه ای ندارند . . وارونه ی به آن قشنگی در بند آغازین شعر ، این جا اصلا لطفی ندارد . در شعر نباید اسیر رابطه های معمول شد .

این را روجا خوب می داند .

از یادداشت های من « مرگ نسیان است»

2009-09-17T08:45:00.000-07:00

مرگ نسیان است.
در مرگ شبنم بصیری

( ... درباره ی خودکشی حرف های احمقانه خیلی شنیده ام ، اما نسبت به مردی که با عزم راسخ خودش را کشته هرگز احساسی جز احترام نداشته ام. اینکه آیا خودکشی کار شجاعانه ای است یا نه ، فقط برای کسانی مطرح می شود که خودشان را نکشته اند...»[1]
عبارات یاد شده را از زبان یکی از آدم های کتاب « ضدخاطرات » آندره مالرو برایتان نوشته ام. موضوع ، خودکشیِ آقای «دیتریش برژه» است. در ادامه ی روایت ، ما حرف های دوست برژه را می شنویم که شب پیش از واقعه با او بوده و سر میز شام با هم گفتگو کرده اند :
(... شب پیش از مرگش با هم شام خوردیم. تصادفأ سخن از ناپلئون به میان آمد. کمی با طعنه از من پرسید : «اگر می توانستی زندگی دیگری را برای خودت انتخاب کنی ، کدام را انتخاب می کردی؟ »
: « خودتان چطور؟»
مدتی به فکر فرو رفت و ناگهان با لحنی جدی گفت : « خوب ، راستش هرچه بادا باد ، اگر قرار بود یک بار دیگر زندگی کنم هیچ زندگی دیگری نمی خواستم مگر زندگی دیتریش برژه را... »
انسان می تواند در عین اینکه از زندگی دل کنده است باز هم عمیقأ به خودش علاقمند باشد...)[2]
از بین تمام مفاهیمی که با آن ها سروکار داریم و در باره اِشان فکر می کنیم ، مرگ بزرگترین و منحصر به فردترین است. با وجود همه ی تعبیرها و تفسیرها ی فراوانی که از آغاز در باره ی مرگ شنیده و خوانده ایم، مرگ همواره موضوعی پر رمز و راز و ناشناخته است. شاید به این دلیل که ما مرگ را تجربه نکرده ایم. شاهد مرگ دیگران، دوستان و بستگان بوده ایم. شاهد هیچ شدن انسان ها بوده ایم، غمگین و پریشان و سوگوار بوده ایم. ولی هیچ کدام از این ها مرگ خودمان نبوده اند. با این حال ما به مرگ باور داریم. نیست شدن آنانی که رفته اند ما را به این یقین رسانده است که ما نیز سرانجام خواهیم مرد. هرچند به قول شاملوی عزیز:
( در مردگان خویش نظر می کنیم
با طرح خنده ای
و نوبت خود را انتظار می کشیم
بی هیچ خنده ای )

مرگ بیرونی ترین اتفاق انسانی ست. تولد ما منوط به وجود دیگران است. عشق هم همین طور. آزادی، قدرت و مفاهیمِ اینگونه، در ذات اجتماعیِ انسان ریشه دارند و از آن بر می آیند. بنابراین با همه ی تنوع و گوناگونی ای که در آن ها مشاهده می کنیم، با وجود تجربه های متفاوت، در ارتباط و تعاملِ با دیگران است که شکل می گیرند و معنا می شوند.
مرگ اما فردیت محض است. بی هیچ واسطه. مرگ موجودی قائم به ذات است.
مرگ فقط به مرگ مربوط می شود. مرگ من، به من مربوط نمی شود. چرا من مرگ را تجربه نمی کنم. مرگ وقتی رخ می دهد که من زنده نیستم. پس مرگ برای من یک اتفاق بیرونی ست.
به بیانی دیگر مرگ من فقط در نگاه دیگران اتفاق می افتد.
( سلیمان گفت: هیچ چیز تازه ای بر روی زمین نیست. همانگونه که افلاتون تصور می کرد، تمام دانسته ها چیزی نیست مگر یادآوری، پس سلیمان حکم کرد : هر تازگی چیزی نیست جز نسیان )[3]
و مرگ نسیان است.

[1] - ضدخاطرات/ آندره مالرو/ ابوالحسن نجفی رضا سیدحسینی / انتشارات خوارزمی / چاپ دوم / 1365 / صفحه 38
[2] - پیشین صفحه 46
[3] - کتابخانه ی بابل و بیست و سه داستان دیگر / خورخه لوئیس بورخس / کاوه سیدحسینی/ انتشارات نیلوفر/ چاپ اول پائیز 1378 / صفحه 11